მოკლე კონცეფცია საქართველოს ეკონომიკის განვითარების ძირითად მიმართულებებზე!

აქ ძალიან მოკლედ დავწერ მთელი ამ ჩემი ბლოგის ეკონომიკური სტატიების მთავარ აზრს. ვინც უფრო მეტად დაინტერესდებით ამ საკითხებით, დაწვრილებით ანალიზი შეგიძლია იხილოთ ამავე ბლოგზე განთავსებულ ეკონომიკური ხასიათის სტატიებში და მათზე ჩემს მიერ გაკეთებულ კომენტარებში.
უპირველეს ყოვლისა ქვეყნის ხელისუფლებამ უნდა გამოყოს ის დარგები, რომელშიც საქართველოს შეიძლება ქონდეს გარკვეული უპირატესობა სხვა ქვეყნებთან შედარებით. ამისათვის უნდა დავადგინოთ რა ბუნებრივი უპირატესობა გვაქვს სხვებთან შედარებით. ჩვენი მთავრი უპირატესობა არის იაფი ჰიდროელექტროენერგიის მნიშვნელოვანი რესურსები. ჰიდროელექტროენერგია საშუალოდ 4-ჯერ იაფია ყველა სხვა რენტაბელურ ენერგიასთან შედარებით და ჩვენში გავრცელებული არასწორი აზრის მიუხედავად, ბევრად უფრო ეკოლოგიურად სუფთა ვიდრე სხვა რენტაბელური ენერგიის წყაროები. ამიტომ თუ გვექნება ჰიდროელექტროსადგურების დიდი ქსელი და ვაწარმოებთ იაფ ელექტროენერგიას, ეს მოგვცემს საშუალებას განვავითაროთ ენერგოტევადი დარგები და ისე ვაწარმოოთ ასეთი პროდუქცია, რომ საერთაშორისო ბაზარზე სიიაფითაც გავუწიოთ არსებითი კონკურენცია სხვა ქვეყნებს. ასეთი ენერგოტევადი დარგებია: ალუმინის წარმოება (რომელსაც ეძახიან 21-საუკუნის სტრატეგიულ ლითონს, გამოიყენება თვითმფრინავმშენებლობაში და გემთმშენებლობაში, თავისი უნიკალური თვისებების გამო. ), ლითონის წარმოება, რომელიც ახლა უკვე არა მარტენის ღუმელში მიიღება არამედ ელექტროდენის გამოყენებით და ასევე ენერგოტევადი დარგია. ამის საფუძველზე შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ ჩვენ შევძლებთ ისეთი პროდუქციის იაფად წარმოებას, რომლებიც დიდი რაოდენობით ლითონს შეიცავენ. ასეთებია: მანქამნათმშენებლობა, მძიმე მრეწველობა, ვაგონებისა და ლოკომოტივების წარმოება და კიდევ უამრავი რამ.

მას შემდეგ რაც მოხერხდება წარმეობის ამუშავება და საექსპორტო პროდუქციის წარმოება, ამ პროდუქციის ექსპორტზე გატანის საქმეში, საზღვარგარეთ მოღვაწე ჩვენს დისაპორას შეუძლია გაგვიწიოს დიდი დახმარება. შეუძლებელია ექსპორტზე პროდუქციის წარმატებით გატანა, თუ იმ ქვეყანაში არ შექმენი სერიოზული სადრისტრიბუციო ქსელი. ამისათვის კი კარგად შეიძლება ქართული დისაპორის გამოყენება. ამით ამ ხალხს ქართულ სახელმწიფოსთანაც მივაბავთ და აქედანვე შევძლებთ მათ დასაქმებას.

მაგრამ უცხოეთის ბაზარზე გასვლა სინამდვილეში საგარეო პოლიტიკასთან არის დაკავშირებული. შეიძლება ძალიან მაღალხარისხოვან და იაფ პროდუქციას უშვებდე, მაგრამ უცხო ქვეყნის ხელისუფლებამ ხელოვნურად შეგიქმნას პრობლემები მის ბაზარზე შესვლისას. ამიტომ სანამ საექსპორტო პროდუქციაზე გადავალთ ჯერ უნდა ადგილობრივი ბაზარი დავიბრუნოთ დ უნდა დავიწყოთ იმ პროდუქციის წარმოება რომლებიც უცხოეთიდან შემოდის, მიუხედავად იმისა, რომ აქაც მშვენივრად შეიძლება მათი წარმოება. ადგილობრივ ბაზარზე ჩვენივე ქვეყნის მეწარმეების დაცვა არაკეთილსინდისიერი კონკურენციისაგან უფრო იოლია და  ამიტომ უმჯობესია და ნაკლებ სარისკოა ეკონომიკის განვითარების დაწყება საკუთარი ბაზრის დაბუნებით. ამით ადგილობრივი ბაზარიც გაიზრდება, რდგანაც ადგილობრივი მოსახლეობა სამუშაო ადგილებსაც შეიძენს და თან გახდება უფრო მსყიდველ უნარიანი. ანუ გაიზრდება ადგილობრი ბაზარზე მოხმარება, რაც იგივეა რაც ბაზრის ზრდა. შეიძლება ინახოს საბაჟოზე, თუ რა და რა რაოდენობით პროდუქცია შემოდის, რის მიხედვითაც შეგვიძლია დავადგინოთ რამხელაა ამა თუ იმ პროდუქციისათვის ადგილობრივი ბაზრის მოცლობა, რომ იმხელა საწარმო ავაშენოთ.(ისე ამას დამოუკიდებლადაც უნდა აკეთებდნენ ქართველი მეწარმეები) ასევე შეგვიძლია დავადგინოთ იმ პროდუქციის ჩამონათვალი, რომელიც შეიძლება იქნას ადგილზე ნაწარმოები და ჩანაცვლებული იქნას იმპორტი.
ახლა ვიკითხოთ საიდან უნდა მოვიტანოთ ის ფული რაც ამდენი საწარმოს აშენებას ჭირდება? ამისათვის უნდა გამოვიყენით უნაღდო ანგარიშსწორების მეთოდი, რომელიც დაწრლებით აღწერილია შემდეგ ბმულზე: https://zazatsikoridze.wordpress.com/2010/10/17/%E1%83%A3%E1%83%9C%E1%83%90%E1%83%A6%E1%83%93%E1%83%9D-%E1%83%90%E1%83%9C%E1%83%92%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%98%E1%83%A8%E1%83%A1%E1%83%AC%E1%83%9D%E1%83%A0%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%98%E1%83%A1-%E1%83%9B/  შეგიძლიათ მხოლოდ შესავალი ნაწილი წაიკითხოთ, ამ მეთოდის მთავარ არსს იქ გაიგებთ მარტივად. თუ კითხვებიც გაგიჩნდებათ, მაშინ ბოლმდე წაიკითხეთ კომენტარებიანად. იქ ბევრ კითხვაზეა პასუხი გაცემული და სავარაუდოდ პასუხებს იქ იპოვით. ამ მეთოდის გამოყენება მოგვცემს საშუალებას საბანკო პროცენტიც წარმატებით დავწიოთ, საფონდო ბაზარიც ეფექტურად ავამუშაოთ და მარტივად შევავსოთ ბიუჯეტიც. გარდა ამისა ამ მეთოდის დანერგვას მოჰყვება ციფრული და ქსელური ტექნოლოგიების განვითარება და ინტერნეტ ეკონომიკის უფრო ინტენსიურად ამუშავება. პროცენტის დაწევა მოხერხდება ადგილობრივი ადგილობრივი ფინანსური რესურსებით, გარეთ ინვესტორების დევნის გარეშე.
საბოლოო ეტაპი კი უნდა გახდეს მეცნიერებატევადი და მაღალტექნოლოგიური პროდუქციის წამროებაზე გადასვლა, ცოდნის ეკონომიკაზე გადასვლა. ამისათვის რათქმაუნდა, უნდა განვავითაროთ უმაღლესი სასწავლებელები და მეცნიერება, საკვლევი ინსტიტუები, რომლებიც პირდაპირ უნდა იყოს მიბმული საწარმოებზე, რომ სწორედ ამ მაღალექნოლოგიური საწარმოებისათვის მოამზადონ კადრები და ჩაატარონ სამეცნიერო კვლევები, თორემ თუ ეს ინსტიტუტები და უმაღლესი სასწავლებლები არ მიება საწარმოებს, მაშინ ტყუილად გადავყრით ფულებს ახლაგაზრდების მომზადებაში. ისინი უბრალოდ დაიკარგებიან ცხოვრებაში თავის ცოდნიანად და ადგილს ვერ იპოვიან ვერსად.
სანამ მეცნიერები გაიზრდებიან სათანდო დონემდე, მანამდე უნდ მოვიქცეთ ისე როგორც იქცეოდა იაპონია მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ და ამერიკა მე-19 საუკუნეში. ისინი იღებდნენ სხვების მიერ შექმნილ ახალ პროდუქტს, სწავლობდნენ მას და მერე ცდილობდნენ მის 10%-ით გაუმჯობესებას. ასეთი პროდუქტით წარმატებით უწევდნენ კონკურენციას ახალი პროდუქტის შემქმნელ ქვეყანას, ხოლო შემდეგ კი თვითონ დაიწყეს ახალი პროდუქტების შექმნა. მაღალტექნოლოგიური ნაწარმები ძალიან მაღალი ფასნამატით იყიდება მსოფლიო ბაზარზე და ამიტომ დიდი მოგება მოაქვს. უფრო დეტალურად ეს საკითხი განხილულია შემდეგ ბმულზე: https://zazatsikoridze.wordpress.com/2010/10/17/%E1%83%91%E1%83%90%E1%83%96%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%A1-%E1%83%9B%E1%83%98%E1%83%9C%E1%83%93%E1%83%9D%E1%83%91%E1%83%98%E1%83%9A%E1%83%98-%E1%83%94%E1%83%99%E1%83%9D%E1%83%9C%E1%83%9D%E1%83%9B%E1%83%98/

როგორც ზემოთ მოგახსენეთ ეს მხოლოდ ძალიან მოკლე შინაარში იმ ეკონომიკური სტატიებისა, რომლებიც ამავე ბლოგზეა განთავსებული. უფრო დეტალურად ეს საკითხები შეგიძლიათ იხილოთ მაგ სტატიებში და მათზე ჩემს მიერ გაკეთებულ კომენატრებშიც.

ამ რთული ამოცანების გადაჭრა შეუძლია მხოლოდ ძლიერ, კომპეტენტურ და დიდი პოლიტიკური ნების მქონე ხელისუფლებას. ასეთმა ხელისუფლებამ უნდა შეასრულოს ლოკომოტივის როლი და დაეხამროს ბიზნესმენებს წინასწარ მის მიერვე დასახული გეგმების განხორციელებაში. სწორედ ასე ეხმარებოდა გერმანია, იაპონია, სამხრეთ კორეა და საფრანგეთი თავის ბიზნესმენებს. ეს იმისათვის დაჭირდათ, რომ საჭირო იყო ძალიან დაწინაურებული ამერიკისა და ინგლისის დაწევა.  თავის ნებაზე მიშვებული ეკონომიკა კი ბევრად უფრო ნაკლები ტემპებით განვითარდებოდა.  ეკონომიკის განვითარებაში უმთავრესია ეკონომიკის განვითარების ტემპები, თორემ თავისით და ნელ-ნელა კენია და უგანდაც კი ვითარდება, რადგანაც მეცნიერულ-ტექნიკურ პროგრესს ისედაც მოაქვს გარკვეულ დონეზე ეკონომიკის განვითარება და კეთილდეობის ზრდა, სულ რომ არაფერი აკეთოს ხელისუფლებამ.

107 Responses to მოკლე კონცეფცია საქართველოს ეკონომიკის განვითარების ძირითად მიმართულებებზე!

  1. ჩემივე კომენტარი ამ კონცეფციის არსის კიდე უფრო კარგად გასაგებად:
    როგორი უნდა იყოს საქართველოს ეკონომიკა (მოკლე თეზისები)
    მაღალი ტექნოლოგიები, საფინანსო სფერო. ენერგოტევადი მრეწველობა, რადგანაც ჩვენ პოტენცია გვაქვს გვქონდეს იაფი ჰიდრო ელექტროენერგია. რაც სხვებზე 4–ჯერ უფრო იაფია. ამის საფუძველზე კი ლითონტევადი და ალუმინის მრეწველობა. რადგანაც ესენი არიან ენერგოტევადი დარგები დაჩვენ გვაქვს შანსი ყველაზე იაფად ვაწარმოოთ ისინი და ამით უირატესობა მივიღოთ ვაჭრობაში, თუმცა საგარეო ბზაზრზე გასვლა ცალკე სირთულეებთან და საგარეო პოლიტიკასთან იქნება დაკავშირებული.
    მაღალი ტექნოლოგიები კიდე იყოფა თავის მხრივ 6 თუ 7 პერსპექტიულ დარგებად: მიკროელექტრონიკა, ნანოტექნოლოგიები, ციფრული ტექნოლოგიები და პროგრამული უზრუნველყოფბის წერა, მათ შორის ახალი სამრეწველოი რობოტებისათვის.
    ლითონტევადი დარგების განვითარება როგორიცაა მანქანათ მშენებლობა და გემთმშენებლობა, ზემოთ მოყვანილი მიზეზების გამო. ამათ თავის მხრივ ჭირდება რობოტოტექნიკის და ხელსაწყოთმშენებლობის ქარხნები თავის სამეცნიერო–საკვლევ ინსტიტუტებიანად. თუ ასეთი მაღალტექნოლოგიური ხელსაწყოთმშენებლობა არ გაქვს ვერ მოიგებ კონკურნციას მანაქანთმშენებლობაში. ამ ბოლო დროს მაღალ ტექნოლოგიური გახდა მეტალურგიული წარმოებაც (თვითონ წარმოების პროცესი მაქვს მხედველობაში), სულ უფრო მაღალტექნოლგიური და შესაბამისად პერსპექტილუ ხდება სოფლის მეურნებაც კი.
    მაღალტექნოლოგიებს ჭირდება შესაბამისი სამეცნიერო ბაზა და მეცნიერები. ანუ უნდა გაიზარდოს ტექნოლოგიური ინსტიტუების როლი და ხარისხი, როგორიცაა პოლიტექნიკური ინსტიტუტი. უნდა ჩამოვიყვანოთ მსოფლიოს უდიდესი მეცნიერები და ინჟინრები. ეს იმსტიტუტები უნდა მიებას შესაბამის ქარხნებს და წარმოებსბე, თორემ იქ აღზრდილი ინჟინრები დაკარგავენ სტიმულს სწავლისას და მომავლაში კვალიფიკაციასაც.
    საბოლოო ჯამში უნდა გადავიდეთ ცოდნის ეკონომიკაზდე მაგრამ ჩვენისთანა პატარა ქვეყნისათვის ეს პრაქტიკულად შეუძლებელია და ძალიან ძვირი ფუფუნებაა. მეცნიერების განვითარება ძვირია, მით უმეტეს როცა არ იცი რა მიმართულებით კვლევებია პერსპექტიული. ამიტომ გერმანია და იაპონია ასე იქცევიან. ყურადღებით არიან თუ რა კეთდება ამერიკაში, მერ იმას ირებენ 10%–ით აუმჯობესებენ და ისე გამოაქვთ უცხოურ ბაზრებზე. ასე უნდა ვქნათ ჩვენც, თორემ ძალიან ძვირი დაგვიჯდება მეცნიერების ავანგარდში ყოფნა. ამასაც კი ჭირდება მაინც ძალიან კვალიფიციური მეცნიერები და სპეციალისტები, რომ მათ მაშინვე მოახერხონ ახალი ტექნოლოგიის აღმოჩენა და ათვისება.
    უნდა შეიქმნას სააგენტო რომელიც მაღალი ტექნოლოგიებსი მოძიებას და სასწარაფოდ დანერგვას შეუწყობს ხელს. რაც უფრო გვიან გამდოიღებ ახალ ტექნოლოგიას მით ნაკლებ მოგეაბს ნახავს ქვეყანა. ასე რომ მაღალ ტექნოლოგიებში არსებითია მათი ათვისების და დანერგვის სიჩქარე.
    საჭიროა ასევე საგარეო ვაჭრობის სააგენტოს შექმნა. უცხოურ ბაზრებზე გასვლა პოლიტიკასთან არის დკავშირებული და ჩვენისთანა პატარა ქვეყნის საწარმოებს მარტო ამის კეთება ძალიან გაუჭირდებათ. ასეთი სააგენტო იაპონიასაც კი აქვს.

    ზაზა წიქორიძე

  2. სტიგლიცს წიგნში ,,გლობალიზაცია და მისი თანამდევი უსიამოვნებები” გვ. 194-ზე უწერია, რომ ყველაზე კარგად საბაზრო ეკონომიკაზე გადასავლა ტაივანმა მოახერხაო, კერძოდ ჯერ დაარსეს და შემდეგ ამ საწარმოების ნაწილობრივი პრივატიზაცია მოახდინესო. ეგ აზრი ჩემს სტატიებშიცაა გატარებული ამ ბლოგზე, ანუ თუ გინდა ეკონომიკის დაჩქარებული განვითარება სახელმწიფოს დახმარება სჭირდება, განსაკუთრებით ახალი დარგების და საწარმოების დაარსებაში, მერე კი მათი პრივატიზაციაა საჭირო, თუმცა არ არის აუცილებელი მისი სრული პრივატიზაიცია. ზოგ შემთხვევაში, როცა წარმოება რამენაირად მნიშვნელოვანია (ან მონოპოლისტურია, ან დიდი მოგება რჩება და საჭიროა საზოგადოებაზე გადანაწილება, ან საჭიროებს სახელმწიფოს მხრიდან პერიოდულ დახმარებებს ) მაშინ შეიძლება მისი ნაწილობრივი პრივატიზაი მოხდეს მხოლოდ, ზოგ შემთხვევაში კი უფრო მოსახერხებელია ზოგი მცირე საწარმოების სრული პრივატიზაიც, რადგანაც მცირე საწარმოები დიდ მოგებას ვერ ტოვებენ, რადგანაც ხშირად მათ ბაზარზე შესვლის დიდი ბარიერები არ არსებობს (არ მოითხოვს დიდ კაპიტალს, ან განსაკუთრებულ ცოდნას) და კონკურენცია მაღალია. ამიტომ მისი მართვა რომ ზედმეტ ხარჯებად არ დაუჯდეს სახელმწიფოს და არ გაზარდოს ბიუროკრატია უმჯობესია ბაზარს მივანდოთ. ბაზარი ასეთ საწარმოებს ბევრად უკეთ მართავს ვიდრე ბიუროკრატები, მაგრამ მსხვილ და მონოპოლიურ საწარმოების შემთხვევაში კი ეს შეიძლება ასე არ იყოს.

  3. სტიგლიცს ,,გლობალიზაციის თანამდევი უსიამოვნებებში” გვ. 218-ზე უწერია, რომ საბაზრო ეკონომიკა დიდ უთანასწორობებს არ ქმნის, შედარებით დაბალანსებულად ანაწილებს ქონებას, თუ ქონება მემკვიდრეობით არ არის მიღებულიო.
    მე დავამტებ, რომ მემკვიდრეობით მიღებული ქონება როგორც წესი მე-3 თაობაზე მნიშვნელოვნად მცირდება, სამართლიან ეკონომიკაში. გარდა ამისა მემ ვიდრეობით ქონების გადაცემა თუ ძალიან შეიზღუდა, მაშინ საბაზრო ეკონომიკაში დაიკარგება მნიშვნელოვანი სტიმულები და მშობლები იმაზე მეტ შრომას არ მოინდომებენ, ვიდრე მხოლოდ მის არსებობას ესაჭიროება.
    ასე რომ საბაზრო ეკონომიკაში, თუ მონოპოლიები და ოლიგოპოლიები არ არის მიშვებული თავის ნებაზე და ხელისუფლება ცდილობს ბაზარი ყველა დარგში კონკურენტული იყოს, მაშინ საბაზრო ეკონომიკა ქონებას შედარებით სამართლიანად ანაწილებს, თუმცა ქონების მხრივ ერთგვაროვნება არ გვექნება და რაღაც დონეზე ქონებრივი უთანასწორობა მაინც იქნება, რაც გარკვეულწილად საჭიროცაა ზოგიერთი საბაზრო სტიმულების შესანარჩუნებლად.
    კონკურენციას მოგება დაჰყავს მინიმუმზე. ნორმალურ მოგებამდე.

  4. სტიგლიცს ზემოთ მითითებულ წიგნშივე გვ. 221-ზე უწერია, რომ თითქმის არ არსებობს იმის საბუთი, რომ ინფლაციის საშუალო დონეზე დაბლა დაწევა ეკონომიკს ზრდას უწყობს ხელსო.
    თუმცა ჰიპერინფლაცია ძალიან საშიშია, რადგანაც ასეთი ინფლაცია სპობს საფასო სისტემას როგორც სასიგნალო სისტემას და ინვესტორები ვეღარ პროგნოზირებენ რა ბიზნესში რამდენი ჩადონ.
    ამიტომ მე ჩემის მხრივ ვთვლი, რომ ინფლაცია ორნიშნა არ უნდა იყოს, მარა არც ძალიან დაბალი არ გვაწყობს ამ ეტაპზე.

  5. შემჩნეული ყოფილა, რომ რაც უფრო იზრდება სამართავი ობიექტის მოცულობა მით უფრო იზრდება მისი მართვის მოცულობა. მართვა რთულდება ექსპონენციალურად. მაგალითად თუ სამართავი ობიექტის მოცულობა 3-ჯერ გაიზარდა, მაშინ მართვა გართულდება ექსპნენტა მე-3 ხარისხში და ა.შ.
    ამიტომ ხელისუფლება ვერასდროს ვერ მ ოახერხებს ქვეყნის ეკონომიკის ეფექტურად მართვას. ამისათვის საჭიროა ხელისუფლებამ ისეთი მექანიზმები მოიფიქროს, შექმნას ეკონომიკური ინსტიტუტები და ან ისეთი კანონები შექმნას რომ მართვის დიდი ნაწილი კერძო პირების ხელში გადავიდეს, თან ისე რომ ისინი იძულებულნი გახდნენ საზოგადოების სასარგებლოდ იმოქმედონ. ამისათვის საბაზრო ეკონომიკა როგორც ისტორიამ აჩვენა სხვაზე უკეთესი ბერკეტი აღმოჩნდა. ბაზარი იძულებულს ხდის მეწარმეს რომ იმოქმედოს ისე რომ მისი მოქმედება ხელსაყრელი იყოს საზოგადოებისათვის. თუმცა ბაზარს მაინც აღმოაჩნდა მთელი რიგი არასრულყოფილებები. ამიტომ სახელმწიფო დამატებით ცდილობს კიდე შექმნას გარკვეული ეკონომიკური ინსტიტუტები, რომ ბაზარი და საბაზრო ძალები უფრო დახვეწილი გახადოს.
    მეორეს მხრივ არის დარგები სადაც ბაზარი ხელისუფლების დახამრების გარეშე ვერ იქნება ეექტური. ასეთებია მსხვილი საწარმოები, და მაღალატექნოლოგიური საწარმოები. ახალ ბაზრებზე შესვლა, ახალი მსხვილი საწარმოების დაფუძნება და სხვ. ეს სამართლიანი საქართველოსათვის, მისი მცირე ზომების გამო და სხვა თავისებურებების გამო.
    ასე რომ თურმე რეალურად საქმე იმაში კი არ არის საზოგადოება სოციალისტური იქნება თუ კაპიტალისტური, მთავარია სახელმწიფომ შექმნას მართვის ისეთი სისტემა, რომ ეკონომიკის მართვა მაქსიმალურად ეფექტურად მოხერხდეს. დასავლეთის ქვეყნები ისტორიულმა გამოცდილებამ უნებრივად მიიყვანა მართვის იმ სისტემაზე რაც ააქვს.
    ასე რომ მთავარი ამოცანა მართვის ეფექტური მექანზიმის შექმნა ყოფილა.

    • წვრილი და საშუალო ბიზნესის მართვა ყველაზე ეფექტური სწორედ ბაზრის საშუალებით იქნება. მიზეზები არაერთხელ დავწერე ჩემს სტატიებში.

  6. ქართველი ლიბერალები აყოლილი არიან დასავლელ მემარჯვენებს და მოითხოვენ ეკონომიკაში ხელისუფლების ნაკლებ ჩარევას. ესენი ვერ ხედავენ განსხვავებას დასვლეთსა და ჩვენს შორის. ჯერ ერთი ყველა ქვეყანა ამერიკისა და ინგლისი გარდა ეკონომიკის ტემპის დაჩქარებსიათვის იყენებს ხელისუფლებიდან ეკონომიკაშჲ ჩარევის და ბიზნესის დახმარების ტაქტიკას. ეს საჭიროა იმისათვის, რომ მოახერხონ იმ ტმეპებს დაეწიონ რაც ამერიკას და ინგლისს ქონდა. ეს კარგად უწერია ლესტერ თოროუს და ახსნილი აქვს ევროპისა და ამერიკის ეკონომიკის მართვის განსხვავების მიზეზები. ამას გარდა მხედველობაშია მისაღები ისტრიული ფაქტორები, რის გამოც ინგლისელებს მეტი გამოცდილება, კაპიტალი და უნარ ჩვევები დაუგროვდათ მეწარმოების საქმეში ვიდრე ყველა სხვა ერებს. ესე ცემს სტატიაშიც წერია, გეოპოლიტიკას რომ ეხება.
    ზემოთ ხსნებეული მიზეზებისა ჩვენ ევროპაზე მეტად გვჭირდება ხელსიუფლების მიერ ბიზნესის დახმარება, რადგანაც ევროპაზე უფრო მძიმე მდგომარეობა და სასტარტო პირობები გვაქვს. ჩვენ საერთოდ არ გვაქვს სამეწარმეო გამოცდილება. გარდა ამისა ჩვენთან არ არის შექმნილი ბაზრის ფუნქციონირებისათვის საჭირო ინსტიტუტები.
    ლიბერალური თეორიის მომხრებს ავიწყდებათ, რომ ეკონომიკის წიგნებში განხილულია იდეალური მოდელები სადაც იგულისხმება, რომ მეწარმეს აქვს მენეჯერული თვისებები, იოლად მიუწვდება საჭირო თანხებზე ხელი და არ აქვს შეზღუდვა (ტუნდაც ბანკში ჩასდები ქონების სახით), ძალიან მნიშვნელოვანია, რომ ჩვენმა მეწარმეებმა არ იციან თუ რა და როგორ უნდა აწარმოონ, რადგანაც ხელი უფრო ნაკლებად მიუწვდებათ ახლა ტექნოლოგიებსა და ნიუჰაუებთან, ვიდრ ევროპაში მდებარე ქვეყნებს. ამიტომ ვინც ბიზნესს კიდებს ხელს არ იცის რა აკეთოს და მხოლოდ ვაჭრობით, ან საკვები ობიექტით იწყებს ბიზნესს. მეტის კეთება არ იციან და იმიტომ. ეს მნიშვნელოვანი შეზღუდვაა.
    მნიშვნელოვანია ასევე ისიც, რომ მეწარმეს არ შეუძლია საჭირო ტანხების მოძიება იმის გამო, რომ ვერ იპოვის პარტნიორს ვინც ენდობა და არ შეეშინდება, რომ პარტნიორი არ მოატყუებს და მოგებას არ დაუმალავს. ამისათვის საჭიროა სახელმწიფო იდგეს ტავის დონეზე და მეწარმე მოგების დამალვას ვერ ახერხებდეს.
    ზემოთ ჩამოთვლილი მიზეზები ხელს უშლის იმას რომ ეკონომიკამ დამოუკიდებლად ავტომატურ რეჟიმში წარმატებულად იმუშავოს.
    აი ეს მიზეზები მხედველობიდან რჩებათ ჩვენს მემარჯვენე ლიბერალებს და ვერ ხვდებიან, რომ ჩვენში ეკონომიკის ტავის ნებაზე მიშვებამხოლოდ შრომატევად დარგების განვიტარებას გამოიწვევს უკეთეს შემთხვევაში.

  7. ნედლეულის მქონე ქვეყნისათვის ნედლეულის ქონა რათქმა უნდა სიმდიდრეა. მხოლოდ მისი მოპოვებიტ და გაყიდვით შეუძლია შემოსავალი მიღოს, მაგრამ ამოღებული ნედლეულის შემდგომი გადამუშავებისა და წარმოების საქმეში დიდი მნიშვნელობა არ აქვს თუ ვის აქვს ეს ნედლეული. ამ შემთვევაში ნედლეულის მქონე ქვეყნის უპირატესობა მხოლოდ ის ტრანსპორტირების ხარჯია, რომელიც ამ ნედლეულის მეორე ქვეყნამდე გადაზიდვას ჭირდება. ამის მაგალითია იაპონია, რომელსაც ყველა რესურსი უცხოეთიდან შეაქვს.
    ქვეყანას ამდიდრებს ის ფასნამატი, თუ დამატებითი ღირებულება, რომელიც ამ ნედლეულს უცხო ქვეყანაში ემატება.

  8. სააკაშვილი სიტყვით უკიდურესად მემარჯვენე ეკონომიკური პოლიტიკის მიმდევარი იყო და სულ მემარჯვენე ეკონომისტებს იმოწმებდა, მარა საქმით ძალიან უხეშად ერეოდა ეკონომიკაში. კერძოდ ბიზნესმენებს იძულებით და შანტაჟებით დავალებით აშენებინებდა საწარმოებს. ამაზე უხეშად ვერცერთი მემარცხენე ვერ მოიქცევა. ამან აჩვენა, რომ ადმინისტრაციული მეთოდები ეკონომიკაში საკამოდ ეფექტურია. სხვა საქმეა რომ არასწორი მიმართულებით ერეოდა, რადგანაც არ ქონდათ კარგად საქართველოს ეკონომიკური შესაძლებლობები, რესურსები და ეკონომიკის განვითარების გზები, თორემ გინდ კერძო ბიზნესმენი მოქცეულა ბიზნესმენივით და გინდ ხელისუფება. დასაავლეთის ქვეყნებში კერძო სექტორზე იმიტომაა ეს ყველაფერი გადაცემული, რომ ბიუროკრატია არ გაიზარდოს ძაან, რის შემდეგაც ეფექტური მართვა ძალიან ჭირს. სინამდვილეში სწორედ ეს განსხვავებაა კომუნისტურ და საბაზრო ეკონომიაკს შორის. ამიტომ საწარმოები უნდა აშენო, ტან სწორი საწარმოები და მერე მათი მართვა მოიცილო თავიდან. გადასცე კერძო სექტორს, რომელიც თავისი სტიმულებით ისე მოქმედებს,რ ომ ბიუროკრატია არარ ჭირდება საწარმოს მართვას, ავტოამტურად იმართება კერძო მესაკუთრისაგან.

    • ხელისფლება უხესად კი არ უნდა აიძულებდეს მეწარმეს რა და როგორ აშენოს, არამედ ურჩიოს მას თუ რა ჯობია ააშენოს და დაეხმაროს ამ საქმეში, ანუ როგორც დასავლეთ ევროპის ქვეყნებშია სახელმწიფო უნდა იყოს მეწარმის პარტნიორი და არა მტერი.. ეს ამერიკაში განიხილავდა ისტორიულად მონოპლიური კაპიტალი სახელმწიფოს მტრად, რადგანაც სახელმწიფო მის ქონების გადანწილებას ცდილობდა საზპგადოებაზე.
      ჩვენ კი თუ გვინდა ეკონიკურად დავეწიოთ დასაველთშ სახელმწიფომ უნდა დააჩქაროს ხელოვნურად და მეწარმეებტან პარტნიორობით და დახმარებით ახალი საწარმოების შექმნა. მარა წინასწარ კარგად უნდა იქნას მოფიქრებული, თუ რა საწარმო, რა სიმძლავრის, რომელ ბაზარზე გათვლილი და რა ადგილას უნდა შენდეს. თუ ამაში მეწარმეს მთელი სახელმწიფო რესურსები დაეხმარება რატომ უნდა იყოს ცუდი მეწარმისათვის. რათქმა უნდა სახელმწიფომ არაფერი უნდა აჩუქოს მეწარმეს, როგორც ადრე ხდებოდა და ასე ხელოვნურად ამდიდრებდნენ ზოგიერთებს. ყველაფერი საბაზრო ფასში თუ არ მიყიდა, ამშინ მეწარმეს ეშინია რომ ან არ ჩამოართვანმ იაფად დათრეული ქონება, ან საქმე არ ჩაუვარდეს და ცდილობს მისი საბაზრო ფასით გადაყვიდით, ან ზოგჯერ ნაწილებად გაყიდვით იმ წამსვე გაანაღდოს მოგება ვიდრე საწარმო ამუშავოს და რისკი გაწიოს. ანუ დღევანდელ კვერცხს ამჟობინებს ხვალინდელ საეჭვო ქათამს.

    • მდიდარი ფენებიდან გადასახადის ამოღება და მერე იმ ფულის უკან ეკონომიკაშ დატრიალება კარგა ეფფექტს მარტო მაღალი უმუშევრობის პირობებში იძლევა, ანუ ჩვენს შემთხვევაში, თორემ იქ სადაც ეკონომიკა სრული დასაქმების ზღვარზეა იქ საპირისპირო შედეგს გამოიღებს.
      ბიზნეს გეგმის განხილვა და შეფასება ისევე კარგად შეუძლია სახელმწიფოს როგორც კერძო ბიზნესმენს, ამიტომ სრულიად მისაღებია რომ სახელმწიფომ ამ ეტაპზე თვითონ მიიღოს გადაწყეტილებები კერძო ბინზესმენივით რა ააშენოს. მერე როცა ქვეყანაში ყველა საჭირო ინსტიტუტი და პირობა შეიქმნება იმისათვის, რომ კერძო ბიზნესმა დამოიკდებლადაც კარგად იფუქნციონეროს მერე სახელმწიფოს ამ გადაწყბეტილებების მიღების ტვირთიც მოეხსნება, მარა ჯერ საჭიროა ეკონომიკსი დაჩქარებულად განვიტარება, რაც სახელმწიფომ უნდა გააკეთოს კვალიფიციური ჩარევით ეკონომიკაში.

  9. შევარდნაძის უნიათო მართველპბამ და ხადურის ბიუჯეტმა აჩვენა, რომ როცა ბიუჯეტი არ ივსება და გადასახადების ამოღება არ ხდება, მაშინ ეკონომიკა შედის კრზისში. მე ჩემს პირველივე ნაშრომში ნაჩვენები მაქვს, რომ ჯობია გადასახადები ამოვიღოთ მდიდარი ფენებიდან და იგი დავხარჯოთ ისეთ სამსაოებში სადაც უმუშევრები დასაქმდებიან. ეს მნიშვნელოვან ზრდას მოგცემს მშპს-ი. ზუსტად ასე იქცეოდა სააკაშვილი, თჯმცა სხვანაირად ლაპრაკობდა. ზალით ართმევდა მდიდარ ბიზნესმენებს და ავსებდა ბიუჯეტს, ეს ფული მერე ინფრასტრუქტურის შენებაში მ იდიპოდა. ამან და ზემოთ თქმულმა მიზეზებმა გამოიწვია ეკონომიკის ზრა, მიუხერადვად იმისა რომ რადიკალურად და უხესად ერეოდა ეკონომიაკში სააკაშვილი, მისი მიმდევრები ამას ვერ ამჩნევენ (ჯაფარიძე, ჩორგოლაშვილი) და ამტკიცებენ, რომ მიშა ვითომ თავისუფალ მეწარმეობას უწყობდა ახელს და ამით ვითომ ამიტომ ხდებოდა ეკონომიკსი სწრაფი ზრდა. ეს იმის ბრალია რომ ვერ ახერხებენ მოვლენების რეალურად ანალიზს და ყვეალფეი ისე წარმოუდგენიათ როგორც დასავლეთში ჩააგინეს. მიშას ეკონომიკა სიტყვით იყო მემარჯვენე, თორემ უკიდურესად უხეში მემარცხენე ფორმებით მართავდა. რასაც დადებითი შედეგი მოქონდა, არდა თეორიებტ სხვანაირად უნდა ყოფილიყო, მარა ეს ჩემთვის გასაკვირი არ იყო.

    • იმისათვის, ომ ბიზნესმენები და მდიდარი ადამიანების დაყაჩაღება არ ხდებოდეს ხელისუფოების მხრდიან, ჯობია საშემოსავლო გადასახადი იყოს პროგრესული, რის შედეგადაც მდიდრები უფრო მეტს გადაიხდიან ისე, რომ არ გახდება საჭიროა კანონის დარღვევა.

  10. იმის გამო, რომ ხალხმა არ იცის სხვა ბიზნესი გარდა მაღაზიებისა და საცხობებისა ამიტომ ყველა თავის ფულს ამ ბიზნესში აბანდებს და კონკურენცია მძაფრდება. ამის გამო მათი მოგება მინიმუმზე დადის(ანუ ბევრს შრომობენ და მინიმუმს იღებენ), გარდა ამისა ბევრი კაპიტალი იყრება წყალში. ძველი გახსნილი მაღაზიები იხურება (რის გამოც მასში თავის დროზე დაბანდებული ფული წყალში გადაიყარა, ჯობდა ეს მაღაზია ნელ-ნელა გაუმჯობელესბულიყო მიღებული მოგების რეინვესტირებით, ამით მასში მანამდე დბანდებული კაპიტალი წყალში არ გადაიყრებოდა) და კიდე ახალი კაპიტალი, რომელიც ახალ მაღაზიის ქსელებში იდება ისევ დაბალრენტაბელურ დარგში მიდის. ამიტომ სახელმწიფო უნდა დაეხამროს ხალხს რომ ბიზნესის ახალ-ახალი დარგები აითვისოს. ზოგი შემედავება, რომ ეს საბაზრო ეკონომიკამ უნდა გააკეთოსოსო, მარა ეს სახელმძღვანელოებში დაწერილი დასკვნები გაკეთებულია იმ მარტივ მოდელზე დაყრდნობით სადაც იგულისხმება, რომ ბიზნესმენმა ყველა დარგის ტექნოლოგიები იცის, ან ახალი ტექნოლოგია ისე იოლად ხელმისაწვდომია, რომ მასზე არც დრო ეხარჯება და არც ფული. არ ვარგა ეს დარგი და იმ მოდელით, უპრობლემოდ ახრეხებს ყველაზე მომგებიან დარგში გადასვლას. თითქოს ისიც უშეცდომოდ იცის თუ რომელია ყველაზე მომგებიანი დარგი და გარკვეულად წინასწარმეტყველებაც და გათვლაც კი შეუძლია თუ რომელ დარგში რამდენს მოიგებს(აბა ერთი ცადეთ მოიძიოთ ინფორმაცია ვინმეს ბიზნესზე, რამდენს ვაჭრობს, ან რამდენს იგებს თუ გაგიმხელთ ვინმე) და თითქოს არჩევანის წინ ყველა შესაძლო ვარინატს იხილავს და იღებს ერთადერთ ოპტიმალურ გადაწყვეტილებას. (ხო ხედავთ რამდენი არარეალური დაშვებაა გაკეთებული მარტივ სახელმძღვანელოებში, როცა ბაზრის ყოვლისშემძლეობაში არწმუნებენ ამ ჩვენს გამოუცდელ სტუდენტებს, სტუდენტებს ვინ ჩივის და ბევრ პროფსორსაც რჩება ეს მომენტები მხედველობიდან და გულწრფელად იჯერებენ იმ მარტივ მოდელებზე დაყრდნობით მიღებულ არარეალურ დასკვნებს) არც კაპიტალის შოვნაა პრობლემა იმ მოდელებში და არც ტექნოლოგიების ათვისება, ან ამ ბიზნესში წარმატების მისაღწევად საჭირო უნარ-ჩვევები და გამოცდილება. ასე რომ სახელმძღვანელოებში სადაც ამტკიცებენ, რომ ბაზარი იდეალურია, ეს დასკვნა გალეთებულია ძალინ იდეალიზირებულ მოდელზე დაყრდნობით. ძალიან დიდ პრობლემებს ქმნის ინფორმაციების ნაკლებობის პრობლემა. ეს მრავალმხრივი პრობლემაა, ბევრ ადგილზე იჩენს თავს და ბაზარს დიდ პორბლემებს უქმნის. ეკონომიკაში ინფომაციული ასიმეტრიულობის შესწავლა ცალკე დიდი დარგია კიდე. ნობელის პრემიაც კი იქნა ამაში გაცემული.

    • ის რომ პოტენციურმა მეწარმემ არ იცის საწარმოო ტექნოლოგიები და რეალურ ცხოვრებაში ტექნოლოგიებზე ხელმისაწვდომობა ძალიან შეზღუდულია(ხშირად ეს გასაიდუმლებულიცაა და განსაკუტრებით იცავენ ხოლკე მის საიდუმლს კონკურენეტებისაგან), ისე როგორც სხვა ფინანსურ ინფორმაციასთან (რათა სწორი გადაწყვეტილება იქნეს მიღებული) წვდომაც ძალიან შეზღუდულია, ეს ყვეალფერი სინამდვილეში წარმოადგენს ინფორამციული ეკონომიკის შესწავლის საგანას და როგორც ამ დარგის ფუძემდებელი სტიგლიცი ამტკიცებს, ასეთი სახის ინფორმაციული შეზღუდულობები ბაზარს და მის ეფექტურობას ძალიან დიდ პრობლემებს უქმნის. ზოგ შემთხვევაში საქმე ბაზრის გაქრობამდეც კი მიდის. ეს საკიტხები იმდენად ახალია ჯერ კიდე, რომ სახელმძღვანელოებში არც კი მომხდარა მათი სათანადოდ ასახვა და იმ ძველ მარტივ მოდლებში ეს პრობლემა ჯერ კიდე არ არის გათვალისიწინებული, არადა ეს არის ერთერთი მტავარი მიზეზი, თუ რატომ ვერ ქმნის ბაზარი დამოუკიდებლად ახალ საწარმოებს განვიტარებად ქვეყნებში. ანუ მეწარმეებს არ აქვთ სათანადო ცოდნა და მეორე საკითხია სტარტაფისათვის საჭირო კაპიტალისადმი(არასაბანკო) წვდომის პრობლემები და ამისათვის საჭირო მეწარმეებისათვის ურთიერთნდობის გარემოს უქონლობა.
      ახალი საწარმოები უფრო იოლად იქმნება განვიტარებად ქვეყნებში ისეთ დარგებში, რომლებიც დაცულები არიან კონკურენციისაგან როგორც ქვეყნის გარედან (ანუ არასავაჭრო პროდუქციაში), ისე ქვეყნის შიგნით. ამის კარგი მაგალითია მობილურის კომპანიები. ისინი ადგილობრივ ბაზრზებზე დაცულები იყვნენ უცხოური კონკურენციისაგან და ასევე შიდა კონკურენციისაგანაც, რადგანაც ეს ბაზარი ოლიგოპოლურია და წარმატების შანსები ძალიან დიდი იყო თავიდანვე. ტან ტექნოლოგია პირდაპირ თვალში გეჩხირებოდა საზღვარგარეთ. ყველას ხელში ეჭირა მობილური და არ იყო ძნელი საჭირო კომპამნიის მოძებნა და ყიდვა ამ ტექნოლოგიის, გარდა ამისა ადგილობრივ ბაზარზე დაცულები იყვნენ მძაფრი კონკურენციისაგან.
      სხვა დარგებში კონკურენციაც დიდია და სწორი ტექნოლოგიის არჩევაც ძნელია. ცოტა მოძველებული რომ იყოს ნაყიდი ტექნოლოგია, უკვე ძალინ გაგიჭირდება კონკურენციის დაძლევა და შეიძლება მტელი ფული წყალში გადაყარო. მობილურებში კი რომც არ შეერჩიათ სწორად ტექნოლოგია, მაინც მშვიდად შეეძლოთ შეცდომის გამოსწორება, რადგანაც კონკურენტები არ იყვნენ მაშინ.

      • ვთქვათ ადამიანს აქვს მცირე დანაზოგი და უნდა ამ ფულის რაიმე საწარმოში დაბანდება (ბუნებრივია ვგულისხმობ, რომ ვითომ უკვე შევქმენით ისეთი გარემო, რომ ადამიანებს აღარ ეშინიათ თავისი დანზოგების დაბანდება საწარმოებში და არ ეშინიათ რომ მენეჯერები მათ მოატყუილებენ და მოგებას დაუმალავენ), როგორ მოიქცევა იგი? იმისათვის რომ მან სწორად განსაზღვროს თუ სად უნდა ჩადოს ფული ამისათვის მას ჭირდება სრული ინფორმირებულობა ყველა შესაძლო ალტერნატიული საწარმოს შესახებ, მერე მას ჭირდება სპეციალური ცოდნა, რომ ეს ინფორამაცია სწორად გაანალიზოს და ასევე ჭირდება გამოცდილება. ეკონომიკის სახელმძღავნელლოებში იგულისხმება, რომ ყველა პოტენციურ ინვესტორს თავისუდლად და უშეცდომოდ შეუძლია იმის გაკეთება რაც ზევით დავწერე. ამიტომ ამ მოდელებიდან ნუნებრივია იოლად გამოდის დასკვნა, რომ ბაზარი ყველაფერს დამოუკიდებლადაც შესანიშნავად გადაწყვეტს. მარა რეალურად ადამიანების უმრავლესობას წარმოდგენაც კი არ აქვს როგორ უნდა მიიღოს საჭირო სანდო ინფორმაცია და მერე მოახერხოს მისი ანალიზი, ამის გაკეთება პრიფესიონალებსაც კი უჭირთ.
        ასეთ შემთხვავშიც ისევ სახელმწიფომ უნდა აიღოს კეთილი მრჩევლის როლი და ურჩიოს ხალხს თუ რომელ საწარმოში ჩადოს ფული,ეს ეიძლება რეკლამებიტაც გაკეთდეს და ამ ხერხით იოლად მოხერხდება ქვეყანაში კერძო პირების ხელში არსებული კაპიტალიც კი იქით მიმრთოს ხელისუფლებამ რომელი დარგის განვიტარებაც უფრო საჭიროდ მიაჩნია.
        როგორც ვხედავთ აქაც საჭიროა ხელისუფლების კომპეტენტრი და აქტირუი ჩარევა ეკონომიკაში, თორემ კერძო ადამიანების დანაზოგები წავა არაეფექტურ დარგებში.

  11. თუ სომხეთი დაინტერესდება ირანთან სარკინიგზო მიმოსვლის აღდგენით, მაშინ ირანის პორტიდან, რომელიც არაბეთის ყურეშია, ფოთის გავლით გზა იქნება ყველაზე მოკლე მანძილი ინდოეთის ოკეანის რეგიონიდან აღმოსავლეთ ევროპამდე. ამითი ჩვენი სატრანზიტო ფუნქციაც გაიზრდება და სომხეთიც თავს დააღწევს ჩიხურ მდგომარეობას და ისიც შეიძლენს სატრანზიტო ფუნქციას. ჩვენი კი გვექნება ორმაგი ფუნქცია თურქეთის გავლით შევაერთებთ დასავლეთშა და აღმოსავლეთშ, ხოლო სომხეთისა და ირანის გავლით სამხრეთსა და აღმოსავლეთ ევროპას, გერმანია დაინგლისამდეც კი.
    ასევე კარგი იქნება ალავერდისა და დმანისი რკინიგზით შეერთება, ამით ბათუმიდან სომხეთში მიმავალი ტვირთი თბილისს გზას აუქცევს და სამხრეთ რეგიონებზე გაივლის, რაც სამხრეთის რეგიონების განვითარებას შეუწყობს ხელს. უნდა გაკეთდეს ხაშური ახალციხე (გასარემონტებელია) ახალქალაის მონაკვეთიც, შესაერთებელია. ეს მონაკვეთი სასარგებლო იქნება ასევე ბათუმიდან და ფოთიდან თურქეთის აღმოსავლეთ რეგიონებში მიმავალი ტვირთვისთვისაც.

  12. ზოგადი განთლება კარგია იმისათვის, რომ ხალხს ასე თუ ისე შეეძლოს აზროვნება და ცოტათი სწორი ანალიზის გაკეთება, რომ შავი და თეთრი ცოტათი მაინც გაარჩიონ, მარა ეკონომიკისათვის ზოგად განათლებას არაფერი პირდაპირი ეფექტი არ აქვს. შეიძლება ხელმძღვანელისათვის არ არის ცუდი სამყაროს ზოგადი ხედვა რომ რაღაც სტრატეგიული მიმართულებები სწორად განსაზღვროს, მარა ეკონომიკისათვის და ბიზნესისათვის უფრო მეტი მნიშვნელობა აქვს ისეთ ცოდნას, რომელიც დაკავშირებული საწარმოო ტექნოლოგიებთან. აი, სწორედ ეს ცოდნა უნდა იყოს საზოგადოებაში დაგროვილი. აი ასეთი ცოდნის მატარებლები უნდა იყოს ბევრი ქვეყანაში. სწორედ ასეთ საზოგადოებაში ჩნდება მრავალი ალტერნატივა ბიზნესის შესაძლებლობების სახით. მეორე აუცილებელი პირობა კი არის კაპიტალზე ხელმოისაწვდომობა. ეს კი მოხერხდება თუ შეიქმნება ისეთი საფინანსო სისტემა სადაც მოხერხდება მცირე დანაზოგების ერტად თავმოყრა და ერთ საწარმოში ერთმანეთისათვის უცხო ინვესტორების მიერ უშუშრად დაბანდება. ეს ძალიან გავს ბანკებს, მარა ბანკები ახალ ბიზნესებს არ აფინანსებენ. ასე რომ ბანკები არ მაქვს მხედველპბაში. უფრო საფონდო ბაზარი მაქვს მხედველობაში, სადაც შეიძლება უცნობი მეპაიეები დაუკავშირდნენ ერთმანეთს ახალი ბიზნესის წამსოაწყებად.
    სწორედ ცოცხალი სამეწარმეო ცოდნის მირება უნდა შეიძლებოდეს უმაღკლეს სასწავლებლებში, მაშინ იქნება ეკონომიკურად ეფექტური სწავლაში დახარჯული ფულები. ამ ამოცანას ყველაზე ეფექტურად ჩემი აზრით ისეთი სასწავლებლები გადაჭრის, რომლებიც მიბმული იქნებიან საწარმოებს და კვალიფიციურ ინჟინრებზე, თუ მუშახელზე მათი მოთხოვნის დაკმაყოფილებაზე იმუშავებენ პირველ რიგში.

  13. რო იჩემებენ გადასაახადები უნდა შევამციროთ და ინვესტიციები წამოვა და ავშენდებითო, ამას სხვა ქვეყნები რატო არ აკეთებენ თუკი ასე ადვილია, რატო არ ფიქრობენ ამას? თუ ეს ყოფნის საქმეს, სხვა ქვეყნები საკუთარი თავის მტრებია, თუ ესენია მარტო ჭკვიანები და რაც მარტივ სახელმძღვანელოში წერია მარტო ამათმა წაიკითხეს და იმათმა არა?
    იმ სახელმძღვანელოებში როცა ასეთი რამე წერია მანამდე არის განმარტება, რომ სახელმძღვანელოში მოყვანილი მშჯელობა სამართლიანია ,,სხვა თანაბარი” პირობების შემთხვევაში. ანუ როცა სხვა ყველაფერი ერთნაირია და მხოლოდ გადასაახხდები ანსხვავებს ორ ქვეყანას. მაშინ ბუნებრივია რომ მასეც იქნება. ინვესტორი სხვა თანაბარი პირობების შემთხვევაში მართლაც იმ ქვეყანას აირჩევს საინვესტიციოდ სადაც გადასახადები მცირეა.
    მაგრამ ეს ,,სხვა პირობები” სულაც არ არის თანაბარი და ძალიან განსხვავებულია ხოლმე, როგორც იმ უცხოელი ინვესტორის ქვეყნისაგან ასევე, ხშირად წიგნში განხილული მარტივი მოდელისაგანაც. უპირველეს ყოვლისა ეს განსხვავება არის იმ ქვეყნების კულტურულ გარემოში. ეს ყველაზე მეტად მნიშვნელოვანი ყოფილა, როგორც გვაჩვენებს ისტორია და ამტკიცებს სამუელსონი. ინვესტიციები ძირიტადად ინგლისურენოვანიდან ინგლისურენოვან ქვეყნებში გადადიოდაო. მე კი დავამატებ, რომ ამის მერე მათ კოლონიებშიც. მოკლედ ნაცნობ გარემოში. ამის შემდეგ ჩვენთან არ არის სამეწარმეო პირობები. ინვესტორი ვერ ენდობა მის მიერ დანიშნულ მენეჯერეს, რომ იგი მიზანმიმართულად არ შეუმცირებს მოგებას და არ მოპარავს ფულს. ჩვენთან ეს გარანტიები დაბალ დონეზეა.
    ამას რომ თავი დავანებოთ, უცხოელ ინვესტორების იმედზე მყოფი ეკონომიკური პოლიტიკა კაპიტულანტურია და უნიათი ხელისუფლების. იაპონიას არ ქონია ეს ეკონომიკური პოლიტიკა და მისი წარმატებები თვალსაჩინოა. გარდა ამისა ინვესტორს ქვეყნიდან გააქვს მოგება. ხალხი საკუტარ ქვეყანაში იქცევა მომსახურე პერსონალად. მსხვილი უცხოური კომპანიები ადგილობრივი ქვეყნების პოლიტიკაშიც ერევიან. თავისი ქვეყნების სპეცსამსახურების დასაყრდენი არიან უცხო ქვეყანაში.

  14. ვიცე პრემიერმა და ეკონომიკის მინისტრმა კვირიკაშვილმა განაცხადა, რომ ეკონომიკის ზრდას იწვევს ინვესტიციები და წარმადობის ზრდაო. ეს იმაზე მეტყველებს, რომ წესიერად მარტივ სახელმძღვანელოში დაწერილი ეკონომიკური თეორიებიც კი არ აქვს კეთილსინდისიერად შესწავლილი, რადგანაც ყველგან წერია, რომ მშპ-ს ზრდას იწვევს ინვესტიციების ზრდა. ეკონომიკა წონასწორობაში იმ ადგილას გადის სადაც რეალური დანაზოგები უტოლდება ინვესტიციებს. (თუ დანაზოგებმა გადააჭარბა ინვესტიციებს, მაშინ იწყება ინფლაცია). ანუ ინვესტირების წახალისება თუ არ მოხდა ინფლაცია ისე გააუფასურებს დანაზოგებს, რომ ისინი ერთმანეთს გაუტოლდებიან. მე ადრე მეგონა რომ ამათ კარგად არ ესმოდათ სახელმძღვანელოებში რა ეწერა, მაგრამ როგორც ჩანს უბრალოდ ზერელედ აქვთ ნასწავლი ისიც კი რაც პირდაპირ წერია.
    წარმადობის ზრდა მოქმედებს შრომის ნაყოფიერებაზე და შესაბამისად ხელფასების დონეზე (რამდენი წლის წინ მაქვს ნასწავლი და მაინც ამათზე კარგად მახსოვს). სხვანაირად რომ ვთქვათ წარმადობის ზრდა ასევე იწვევს ჯამური მიწოდების მრუდის დაბლა დაწევას, რადგანაც ნაკლები დანახარჯებით ხერხდება მეტი პროდუქციის წარმოება, ეს კი მიწოდების მრუდის დაწევას ნიშნავს.
    შეიძლება რომ ახალი ტექნოლოგიების დანერგვით წარმადობა გავზარდოთ ეკონომიკის, მარა მშპ მაინც არ გაიზარდოს. ეს შეიძლება იმიტომ მოხდეს, რომ შეიძლება ეს ახალი ტექნოლოგიებით აღჭურვილი საწარმო ბოლომდე არ დაიტვირთოს, რადგანაც შეიძლება არ იყოს საკმარისი მოთხოვნა. სწორედ მოთხოვნა და კაპიტალური დაბანდებები განსაზღვარავს თუ რამდენი თანხის ინვესტირება მოხდება იმ წელს. ინვესტიციების რაოდენობა კი ცალსახად განსაზღვარვს მშპ-ს.
    კვირიკაშვილის ნათქვამი შეიძლება სამართლიანი იყოს მხოლოდ იმ კერო შემთხვევაში, როცა ქვეყნის ეკონომიკა ბოლომდეა დატვირთული. ამ შემთხვევაში თუ მოხდება წარმადობის ზრდა მაშინ გაიზრდება მშპ-ც.
    ასე რომ მშპ-ს განმსაზღვრელი არის ინვესტიციები და არა წარმადობა. წარმადობა მხოლოდ მიწოდების მრუდის დაბლა დაწევას იწვევს და თუ მოთხოვნა შენარჩუნდა სათანადო დონეზე, მხოლოდ მაშინ შეიძლება გამოიწვიოს მშპ-ს ზრდა. ასე რომ წარმადობის ზრდა არ არის ცალსახა და ზოგადი განმხსაზღვრელი მშპ-ს ზრდის. მშპ-ს ზრდის განმსაზღვრელი არის ინვესტიციები. წარმადობა კი მხოლოდ მიწოდების მრუდზე მოქმედებს და ირიბად შეიძლება მშპ-ს ზრდა გამოიწვიოს გარკვეულ კერძო შემთხვევებში. წარმადობა გვიჩვენებს თუ რამდენად იაფად შეუძლია ეკონომიკას აწარმოოს მეტი პროდუქტი და მშპ- რომ გაიზარდოს, ამიტომ ეკონომიკა საკმარისად კარგად უნდა დაიტვირთოს. წარმადობა გვიჩვენებს რამდენად არის აღჭურვილი ქვეყანა ახალი ტექნოლოგიებით და ეს პირდაპირ და უშუალოდ მოქმედებს მხოლოდ ხელფასების დონეზე. როგორიც არ უნდა იყოს მშპ მაღალი წარმადობის პირობებში ხელფასები მაინც მაღალი იქნება.

    • უფრო გასაგებად რომ ვთქვათ, შეიძლება გქონდეს მაღალი წარმადობის ქარხანა, მაგრამ გაჩერებული იყოს და არაფერს უშვებდეს, ან ნაკლებად იყოს დატვირთული. ამ შემთხვევაში კი გაქვს მაღალი წარმადობა, მაგრამ გამოშვებული პროდუქცია მცირეა. ამ ქარხანას შეუძლია ბევრიც გამოუშვას და იაფადაც, მარა არ არის მოთხოვნა და გაჩერებულია.
      როცა ჩნდება მოთხოვნა, მაშინ მეწარმეებში ჩნდება ოპტიმისტური მოლოდინები და იწყებენ წარმოების ამუშავებას. იწყებენ ან არსებული მარაგების ჩადებას (ანუ უშუალო ინვესტირებას წარმოებაში), ან ხდება საჭიროა მასალების შეძენა და ამ შემთხვევაშიც ხდება ინვესტირება წარმოებაში. ამიტომ განსაზღვარვს ინვესტიციები ეკონომიკის დონეს და არა წარმადობა.
      ჩვენ მაინც ხლოვნურად უნდა დავიწყოთ ინვესტირება მოთხოვნის გარეშეც, რადგანაც მოთხოვნის არ არსებობა ჩვენში უფულობის ბრალია. როცა სამუშაო განჩნდება მოთხოვნაც გაიზრდება. საერთოდ მოთხოვნის სტიმულირება არ არის ძნელი, არსებოსბ ამისი მექანიზმები(მაგალიტად ფულის გამოყრა და სხვა). მარა ჩვენ ისეთი მდგომარეობა გვაქვს, როცა ქარხანა არ გვაქვს და მოთხოვნის ზრდა ამ დროს მხოლოდ ინფლაციას გამოიწვევს. ანუ ჭარბი დანაზოგები გვექნება და ინვესტიციებში არ წავა.
      ამიტომ მოთხოვნის სტიმულირების მეთოდების გამოყენება ამ ეტაპზე არ არის მიზანშეწონილი. ჯობია ხელოვნურად ვაშენოთ საწარმოები. ამას გარდა ჩვენში არც ის იციან თუ რა ქარხანა უნდა ააშენონ და რა წარმოება უნდა განავიტარონ. ეს არის დღეს ჩვენი პირველი პრობლემა. მეორე კი არის ის, რომ ქვეყანაში არ არის საკამრისი კაპიტალი, ამიტომ საჭიროა მცირე კაპიტალის მქონე ადამიანების გაერთიანება და მათი მწირი დანაზოგების სწორად ინვესტირება საწარმოებში. ამისათვის კი საჭიროა ისეთი პირობების შექმნა, რომ ესენი ერთმანეთს ენდონ. ესეც შეიძლება რამდენიმე გით მოხდეს. ერთი შეიძლება სახელმწიფო თვოთონ იყოს ერთერთი მეპაიე და გარანტორი, რომ დანარჩენი მეპაიეები არ მოტყუვდებიან(ეს პირველ ეტაპზე იმუშავებს მარტო), მარა ჯობია ისეთი საგდასახადო დისციპლინა იყოს, რომ სახელმწიფოს უშუალო გარანტიის გარეშეც დარწმუნებული იყვნენ მცირე მეპაიეები, რომ ვინმე მათ არ გადააგდებთ და მოატყუებს. ეს ორი არის ამ ეტაპზე უმტავრესი პრობლემა.
      დღეს ბანკებში საპროცენტო განაკვეთი დაეცა, მარა ეს იმის ბრალია, რომ ფულზე მოთხოვნა არ არის. არ არის კარგი პროექტები ბანკებში წარდგენილი, რომ ბანკებმა დააფინანსონ და ამიტომ დაწიეს განაკვეთები. ეს არის სწორედ სამეწარმეო ტექნოლოგიური ცოდნის უკმარისობის ბრალი. ხალხმა არაფრის კეთება არ იცის გარდა ვაჭრობისა და საჭმელების კეთებისა. პროექტებიც სულ ამაზე შედის ბანკებში. ამ დარგებში კი კონკურენციამ ისინი ნაკლებ მომგებიანი გახადა და ამიტომ ასეთ კლიენტებზე სესხის გაცემა ძალიან სარისკო.
      საბანკო სექტორი ახალ პროექტებს ელოდება, მარა ახალი საწარმოები არ არის. სტარტაფის დაფინანსებამ კი შეიძლება საბანკო სექტორი ძალიან აზარალოს.

      • თუ ქარხნის სიმძლავრე არ ყოფნის მოთხოვნის დაკმაყოფილებას, მაშინ ასეთ შემთხვევაში ინვესტიცია ხორციელდება ფიზიკურ კაპიტალში.

  15. დასავლეთის მაღალგანვიტარებულ ქვეყნებში მშპ-ს ზრდის ტემპი ბევრად უფრო დაბალია ხოლმე ვიდრე ამბიციურ განვიტარებად ქვეყნებში. თავიდან იაპონიაში იყო 12%-იანი ზრდის ტემპები. ასევე სამხრეთ კორეაშიც მაღალი იყო ზრდის ტემპები. მერე ეს ტემპები ნელ-ნელა ეცემა და დაახლოებიტ 3%-ზე გადის. ეს იმის ბრალია, რომ თავიდან დიდი უმუშევრობის პირობებში და განუვითარებელი ეკონომიკის პირობებში, ქვეყანაში ჯერ კიდე ბევრი პოტენციალია აუთვისებელი და უნარიანი სახელმწიფო ამ პოტენციალის რეალიზაციას ახდენს მაღალ ტემპში. ამის გამო იღებენ ზრდის მაღალ ტემპს. თუ განვიტარებადი ქვეყნების ეკონომიკის ზრდის ტემპი არ იქნება განვიტარებულ ქვეყნებზე მაღალი, მაშინ განვითარებადი ქვეყანა ვერასდროს დაეწევა განვიტარებულ ქვეყნებს და სულ ჩამორჩენილი იქნება. ასე რომ საწყის ეტაპზე განვითარებად ქვეყნებს განვითრებულებზე ბევრად მაღალი ზრდის ტემპი უნდა ქონდეთ, თუ უნდათ რიდესმე განვიტრებულები გახდნენ და ხადურის თავის მართლება რომ გერმანიაში თურმე ზრდის ტემპი 2% ყოფილა არის დემაგოგია და რეალობის უკუღმართად კომენტირება.
    განვიტარებულ ქვეყნებში პრაქტიკულად სრული დასაქმებაა და ყველა პოტენციალიც თითქმის მთლიანად არის ათვისებული, ამიტომ იქ შეუძლებელი მაღალი ზრდის ტემპების მიღწევა, თუ მაინც შეეცდებიან ეკონომიკის ზრდის ტემპის ხელოვნურად გაზრდას, მაშინ ეკონომიკა იწყებს ე.წ. გადახურებას და იწყება ინფლაცია. რადგანაც ეკონომიკას აღარ ქვს რესურსი უპასუხოს გაზრდილ მოთხოვნებს და ვერ უშვებს მოთხოვნის დაკმაყოფილებისათვის საჭირო პროდუქციას, ამიტომ ჭარბი მოთხოვნა ვერ იწვევს მიწოდების წარმოქმნას და ფული იწყებს გაუფასურებას, რომ რეალური მოთხოვნა ფულის გაუფასურებით მიიყვანოს ნორმალურამდე. ასე რომ ჩვენი და დასავლეთის ზრდის ტემპების ერთმანეთთან შედარება თავის მართლებისათვის არაა სწორი და მხოლოდ მტავრობის უნიათობის გამართლებას ემსახურება, თორემ სრული დემაგოგიაა.

  16. მე ჩემს პირველივე სტატიებში ვწერდი, რომ თუ გვინდა ქვეყანა იყოს მდიდარი ამისათვის მაღალტექნოლოგიური და მსხვილი კომპანიები უნდა განვავითაროთთქო. ის უნდა გავაკეთოთ რაც ძნელია. რაც ძნელია იმას ცოტა აკეთებს, ამიტომ კონკუტენცია ამ დარგებში მცირეა და ამიტომ მოგებაც ნორმაზე მაღალია. თუ აქცენტს მცირე და საშუალო საწარმოებზე ავიღებთ, მაშინ ვიქნებით სწორედ ძალიან სასურველი დასავლეთისათვის. მაშინ ხდება ქვეყანა ხელსაყრელი სავაჭრო პარტნიორი განვითარებული ეკონომიკის ქვეყნებისათის. მცირე და საშუალო ბიზნესში ისეთ რამეს ვერ აწარმოებ რასაც მაღალი ფასნამატით გაყიდი უცხოეთში. დასავლეთი და განვიტარებული ქვეყნები კი თავის კორპროცაიების მიერ ნაწწარმოებ საქონელს მაღალი ფასნამატით მოგყიდის და ამ ვაჭრობაში გამოდიცარ წაგებული. თან რაღაცა თუ არ აწარმოე ისე განვითარებული ქვეყნები ვერ შეძლებენ შენს ექსპოლატაციას ტექნიკურად, ვაჭრობით. ამიტომ დასავლეთს ძალიან აწყობს ისეთი ქვეყნები, რომლებიც რაღაცას აწარმოებენ, მარა არა ისეთ,ს რაც მათ გაუწევთ კონკურენციას. ამიტომაც ყველ დასავლელი ექსპერტი გვირჩევს, რომ მცირე და საშაულო საწარმოები განვავითაროთ.
    ამის საპირისპიროდ იაპონიამ და კორეამ გეზი აიღეს მსხვილი კორპორაციების შექმნისაკენ. სამსუნგი თურმე მთელი 60 მილიონიანი ქვეყნის ბიუჯეტის ნახევარს ავსებს. http://ka.wikipedia.org/wiki/Samsung_Group . ასე რომ ეს ფინანსთა სამინისტროსათვისაც ძალიან აიოლებს საქმეს. სად ერთ გადამხდელთან რო გაქვს საქმე და სად უამრავ წვრილ-წვრილ გადამხდელთან.
    ჩვენც აქეთკენ უნდა ავიღოთ გეზი, თუ გვინდა განვითარებულ 20 ულში შევიდეთ.
    მარა ამას წვრილი ინვესტორები დამოუკიდებლად ვერასდროს ვერ დაადგამენ თავს. უამრავი პრობლემები შეხვდებათ. ჯერ საჭირო კაპიტალს ვერ მოუყრიან თავს, მერე საჭირო ცოდნას ვერ მოიძიებენ და საჭირო ინჟინრებს ვერ დააინტერესებენ მათ მომავალ საწარმოში რომ დაიწყოს მუშაობა. ასე რომ უტოპიაა იმის ლოდინი, რომ ბაზარი ამ პრობლემებს თავისით მოაგვარებს სახელმწიფოს მხრიდან ფარული თუ აშკარა დახამარების გარეშე.
    შეიძლება ერთი ძალიან მსხვილმა მეწარმემ, რომელიც დიდი ფულის პატრონია კიდე რაღაც მოახერხოს, მარა ჯერჯერობითი ასეთი საქართველოში არავინაა და დამოუკიდებლად მე ვფიქრობ ეს არც კორეაში გაუკეთებია ამ მსხვილი კორპორაციების მეპატრონეებს და მათ უკან ხელისუფლება იმალება.
    ასე რომ თუ მარტო ბაზრის იმედად ვიქნებით ამ პროცესებს საუკუნეები დაჭირდება და ამასობაში ტექნოლოგიები კიდე უფრო გართულდება და კიდე უფრო გაუჭირდება ბაზარს დამოუკიდებლად ამხელა კორპორაციების შექმნა. პპრაქტიკულად ეს გამორიცხულია და რაც უფრო მეტი დრო გავა კიდე უფრო არარეალური იქნება ამის გაკეთება მხოლოდ ბაზრის იმედით.

    • სამსუნგმა დაიწყო პატარა საამწყობო საამქროებით. ჰიუნდაიც კი უბრალო სარემონტო პროფილაქტიკა იყო თურმე თავიდან და ზღაპარია თუ ვინმეს ჯერა, რომ პროფილაქტიკამ შეიძლება დამოუკიდებლად მოახერხოს უმსხვილეს მანქანათმშენებელ საწარმოდ გადაქცევა. მოკლედ ჩვენც რისკების შესამცირებლად მასე უნდა მოვიქცეთ. მარტივი საქმიდან უნდა დავიწყოთ და მერე განვითარდეთ, მარა აქ არის რისკი იმისა, რომ რაღაც დონეზე მიღწეულით დაკმაყოფილდეს ზარამაცი მენეჯმენტი და გამსხვილება და ზრდა შეაჩეროს.

      • ლესტერ თოროუ თვლის რომ დასაშვებია მსხვილი კორპორაციების შექმნა ისეთ დარგებში რომლებიც უცხოეთის ბაზრებზე მოქმედებენ და მათი აქციების ფლობას ბანკების მიერ სასურველადაც მიიჩნევს, რადგანაც ეს ამ კორპროაციებს ფინანსების მოძიებაში ეხმარებათ და უადვილებს კონკურენციას უცხოეთში. მარა ეს დაუშვებელია როცა საწარმოები შიდა ბაზარზე მოქმედებენ. ასეთი საწარმოების აქციების ფლობა აკრძალული უნდა იყოს ბანკებისათვის. ეს არათანაბარ კონკურენტულ პირობებში აგდებს შიდა ბაზარზე მოქმედ საწარმოებს.
        დაუშვებელია ასევე როცა ქვეყნის შიგნით მსხვილი კორპორაცია რამდენიმე მონათესავე დარგში ფლობს საწარმოებს, მაგალიტად როგრიცაა ჩვენთან სადაზღვეოები, რომლებიც ფლობენ ამავე დროს აფთიაქებს და საავადმყოფოებს. ასეთ დროსაც ფინასნურა ძლიერი სადაზღვევო უპირატეს მდგომარეობაშია სხვებთან შედარებით ესეც არღვევს კონკურენციის წესებს და ხშირად ხდება, რომ სადაღვევო ცდილობს თავისი აფთიაქის წამლები შეტენოს კლიენტს, ან დაუმალოს კლიენტს რომ რომელიმე კლინიკა უფრო იადფად აკეთებს კვლევებს და გაუშვას იმ კლინიკაში რომელიც მისი საკუთრება სადაც ამ კვლევებს უფრო ძვირად აკეთებენ. სადაზღვეოებს კიდე სხვა ბევრი უარყოფითი მხარეებიც აქვს.
        თუმცა მეორეს მხრივ დასაშვებად მიაჩნია თოროუს, რომ არსებოდბეს მსხვილი კორპორციები ქვეყნის შიგნითაც, თუ იგი მონათესავე დარგებში არ ფლობს საწარმოებს. მაშინ არ არის რისკი იმისა, რომ ამ კორპორაციამ მოახერხოს საბაზრო კონკურენციის წესების დარღვევა. მაგალითად შეიძლება რომ მანქანათმშენებლს ქონდეს აფთიაქები და ამის მსგავსი რამ, მისი ძირითადი საქმიანობიდან განსხვავებული ბიზნესი, თუ თვითონ ჩათვლის საჭიროდ.

      • თუთიყუშებივით იმეორებენ სისულელს საქართველოში, რომ საშუალო და წვრილ ბიზნესს უნდა მივაწვეთო. ამ დროს არცერთი მაღალ განვიტარებული ქვეყნის სიმდიდრის წყარო არ არის წვრილი და საშუალო ბიზნესი, ყველგან მსოლფიო მასშტაბის მონოპლიებია სიმდიდრი რეალური წყარო. მაგალითებია იაპონია და სამხრეთ კორეა.
        ყველაზე თვალსაჩინო სამხრეთ კორეაა სადაც მარტო სამსუნგი აწარმოებს მთელი მშპ-ს ნახევრას და ბიუჯეტის ნახევარსაც იგი ავსებს. ამასთან მაღალი ტექნოლოგიების ათვისება საშუალო და ბაღის ასკის სკოლებით კი არ დაიწყეს არამედ პირდაპირ ტექნოლოგიების ყიდვით და ათვისებით. ,,დაჟე” არც უმაღლკესი სასწავლებლებისათვის მოუკლიათ თავი. სამცენიერო კვლევევი და განათლება მაშინ გჭირდება, როცა უახლეს ცოდნას აითვისებ და ახალს აღმოჩნებეის მიჯნაზე ხარ. თან ეს ძალიან ძვირი სიამოვნებაა. ჩვენისთანა ქვეყანამ უნდა მოახერხოს უკვე გამოგონებულების სწრაფი ათვისება და ცხოვრბაში გადატანა. ამ ტექნოლგიები შესყიდვის,თუ მოპარვის ხარჯზე.

      • თუთიყუშებივით იმეორებენ სისულელს საქართველოში, რომ საშუალო და წვრილ ბიზნესს უნდა მივაწვეთო. ამ დროს არცერთი მაღალ განვიტარებული ქვეყნის სიმდიდრის წყარო არ არის წვრილი და საშუალო ბიზნესი, ყველგან მსოლფიო მასშტაბის მონოპლიებია სიმდიდრი რეალური წყარო. მაგალითებია იაპონია და სამხრეთ კორეა.
        ყველაზე თვალსაჩინო სამხრეთ კორეაა სადაც მარტო სამსუნგი აწარმოებს მთელი მშპ-ს ნახევრას და ბიუჯეტის ნახევარსაც იგი ავსებს. ამასთან მაღალი ტექნოლოგიების ათვისება საშუალო და ბაღის ასკის სკოლებით კი არ დაიწყეს არამედ პირდაპირ ტექნოლოგიების ყიდვით და ათვისებით. ,,დაჟე” არც უმაღლკესი სასწავლებლებისათვის მოუკლიათ თავი. სამცენიერო კვლევევი და განათლება მაშინ გჭირდება, როცა უახლეს ცოდნას აითვისებ და ახალს აღმოჩნებეის მიჯნაზე ხარ. თან ეს ძალიან ძვირი სიამოვნებაა. ჩვენისთანა ქვეყანამ უნდა მოახერხოს უკვე გამოგონებულების სწრაფი ათვისება და ცხოვრბაში გადატანა. ამ ტექნოლგიები შესყიდვის,თუ მოპარვის ხარჯზე.

  17. რიკოთზე ავტობანის გაკეთება ძალიან ძვირი ჯდებაო და თუ მასეა მაშინ არ ჯობია წიფის გავლით ძველი გზაც აღვადგინოთ? თბილისიდან მიმავალი მანქანები წიფით გავუშვათ და იქიდან მომავალები რიკოთით(დიდი და საშიში დაღმართია თბილისიდან რიკოთზე, ამიტომ ჯობია პირიქით იარონ მანქნაებმა). ორივე გზა ცალმხრივი იქნება და უფრო იაფიც დაჯდება. სამხედრო და სტრატეგიული თჳალსაზრისითაც ეს უკეთესია, რადგანაც თუ ერთი გზა დაიკავა მტერმა, ან გაფუჭდა, მაშინ მეორე გზაზე შეიძლება იოლად გადართვა მოძრაობის. დროებით ორმხრივს გახდი მოძრაობას. ორივე გზაც თითქმის ტოლი იქნება და წიფის უფრო დაბლაა, ამიტომ ზამთარშიც ნაკლებად დაიკეტება. აბა როგორ შეიძლება ამხელა მნიშვნელლობის მაგიოსტრალი იკეტებოდეს ზამთარში და სათადარიგო გზა მხოლოდ საჩხერიდან იყოს, ორჯერ გრძელი და ზამტარში ისიც ნაკლებ სანდო? ამასთან ეს გზა ხარაგაულსაც გამოაცოცხლებს ცოტას, რადგანაც გზა ხარაგაულშიც გაივლის. მტრისათვისაც ორი გზის კონტროლი მეტ რესურს მოითხოვს ვიდრე ერთის და ამიტომ უფრო ძნელია მისთვის.

  18. ზოგი არ დაიჯერებს რომ თავისუფალია ბიზნესი და შეიძლება ამრთალიც იყოს, მარა კიდეც რომ ტავისუფალი იყოს ბიზნესი კმაინც არაფერი გამოვა. როდის უნდა გაიგოთ, რომ მე-19 საუკუნის კლასიკური მოდელები არაა სწორი და თავისით არაფერი მოხდება რაც არ უნდა ათავისუფლოთ? მაგ მოდელის მიხედვით ბაზარი ყველაფერს თავისით აკეთებს. ეგ მოდელი ჰაიეკისა და ფრიდმანის დროს იქნა ზედმეტად აფიშირებული, რომ საბჭოტა კავშირის მოქალაქეებს დაეჯერებიათ, რომ მტავარი იყო სოციალიზმი დაენგრიათ და ბაზარი ყველაფერს ტავისით იზამდა. იყო კიდეც თავიდან მასეთი მოლოდინები ხალხში. როდის უნდა გამოვიდეს ეს ძველი და ნაწილობრივ ახალი თაობა ეკონომისტებისა ,,ამერიკის ხმის” და ,,ბი-ბი-სის” მიერ დანერგილი ყალბი სტერეოტიპების ტყვეობიდან?
    ცოტა თქვენითაც გაანძრიეთ ტვინები თუ ახალ თეორიებზე ხელი არ მიგიწვდებათ, ან წაკითხვა გეზარებათ. თუ ბაზარი მართალც ყოვლის შემძლეა და როგორც კლასიკური თეორია გვეუბნება გრძელვადიან პერიოდში ყველაფერს ტავისით აწესრიგებს, მაშინ რატო არიან ლათინოამერიკული ქვეყნების უმრავლესობა ამდენი საუკუნე ღარიბები, მიუხეადავად იმისა, რომ სულ საბაზრო ეკონომიკის ერთგულები იყვნენ? სწორედ საბაზრო ეკონომიკაში იედგაცრუებამ გამოიწვია ჩილეში ხელისუფლების სოციალისტური შეცვლა მშვიდობიანი გზით.მასე კარგი იდეალური თუ იყო საბაზრო ეკონომიკა რა ჭირთ მაშინ მაგათ? ან რატო იყო სოციალისტური გერმანია უფრო მდიდარი ვიდრე საბაზრო ეკონოკმიკის მქონე მექსიკა, რომლიც თავის დროზე გაკოტრებულ ქვეყნად გამოცხადდა? არ ფიქრობთ ასეთ რამეებზე? ჰა? ,,ეკონომისტებო”?
    ძველი საბაზრო ეკონომიკის ქვეყნები იმ თქვენი მოწონებული კლასიკური ეკონომიკური მოდელებით უკვე ყველა გამდიდრებული უნდა იყოს წესით მაგ მოდელის თანახმად. სამაოდ დიდი დრო გავიდა რაც საბაზრო ეკონომიკის ერთგულებიც არიან და საერტაშორისო საფინანსო ინსტიტუების რჩევებსაც ერთგულად მისდევენ. სამგიეროდ არც მაგათ რჩევებს არ ითვალისწინებდა და არც ბაზრის მაგიური ხელის ჯეროდა იაპონიასა და სამხრეთ კორეას და შედეგი სახეზეა. მაგ თქვენი პრიმიტიული მოდელით დღეს ყველა ძველი ქვეყანა უკვე მდიდარიც უნდა იყოს და თან ცხოვრების დონეც კი უკვე თითქმის ტანაბარი უნდა ქონდეთ. ყოველ შემთხვევაში ერთსულ მოსახლეზე მშპ მაინც უკვე უნდა ქონდეთ ტოლი სულ ცოტა. მარა ევროკავშირის ქვეყნებს შიგნითაც კი ძალიან დიდია ძველ ქვეყნებს შორისაც კი ცხოვრების დონეებს შორის სხვაობა. აქედან დასკვნა, რომ არც ევროკავშირის რეგულაციების პირქმინდად მიღება და დანერგვა გიშველით ტავისთვად როგორც ბევრს გგონიათ. მაშინ ესპანეთის და საბერძნეთიც მდიდარი უნდა იყვნენ უკვე, დაახლოებით ისე როგორ გერმანია.
    ანუ ხო ხედავთ არის კიდე რიგი მნიშვნელოვანი რაღაც ფაქტორებისა რაც ამ დიფერენციულობას განსაზღვარავს. ანუ მარტივი დაფქრებით შეიძლება მივხვდეთ, რომ საბაზრო ეკონომიკის მაგ მოდელში რაღაც ფაქტორები არ არის ჯერ კიდე გათვალსიწინებული. სწორედ მაგ საკითხებს სწავლობენ დღემდე ეკონომისტები. ბაზარი რომ სრულყოფილი იყოს, მაშინ ეკონომიკის მეცნიერებიც აღარ იქნებოდნენ საჭირო. შესწავლილი და დახურული იქნებოდა ეს საგანი მთლიანად. სწორედ ბაზრის არასრულყოფილებებს იკვლევენ მეცნიერები დღემდე და მარტო აქედანაც ჩანს, რომ თქვენ ძალიან გულუბრყვილოები ხართ და ამ მარტივ რამეებსაც ვერ ხვდებით და ვერ აანალიზებთ. ბაზრი რომ ყვეალფერს აწესრიგებდეს, მაშინ არც ეკონომისტები იქნებოდნენ საჭრო და მთავრობშიც მარტო ძალოვანი მინისტრები იქნებოდნენ და მეტი არავინ. )) მაღალგანვიტარებულ ქვეყნებში თითქმის მასეც არის, რადგან მაგათ ეკონომიკაშ უკვე აქვს ყველა საჭირო ეკონომიკური ინსტიტუტი და ეკონომიკური ინგრედიენტი რაც საჭიროა იმისათვის, რომ ეკონომიკამ მეტ-ნაკლებად ავტონომიურ რეჟიმში იმუშავოს, მარა ჩვენისთანა განვიტარებად ქვეყნებს კი ეს ინსტიტუტები და ინგრედიენტები არ აქვს. ამას ვერ ხვდებით თქვენ და ამიტომ ბუნებრივია იმასაც ვერ მიხვდებით თუ რა არის საჭირო, რომჩვენი ქვეყნის ეკონომიკა იმ დონემდე მივიყვანოთ, რომ მანაც ისევე კარგად იფუნქციონიროს ავტონომიურად როგორც მაღალგანვიტარებულმა ქვეყნებმა. აბა დაფიქრდით და თუ მიხვდებით რა გვაკლია და რა გვჭირდება? აბა, ჰე,თუ მაგრები ხართ. )) ჩემს ნაშრომებში ნუ ჩაიჭიტებით და ისე მიხვდით. ))

  19. რა ,,დუინგ ბიზნესის’ რეიტინგი, რა მსოფლიო ბანკის რეიტინგი? ყველაზე საუკეთესო ლაკმუსი უცხოელი ინვესტორისათვის არის კითხვა, თქვენივე მილიარდერ მილიონერები რას აკეთებენ? აკეთებენ საქართველოში ინვესტირებას, თუ ფული უცხო ქვეყნებში გააქვთ? სრული სისულელა ყველა სხვა რეიტინგი. აბა დაფიქრდით ასე არ არის? ) ინვესტირება ჯერ ადგილობრივმა ბიზნესმენებმა თუ არ დაიწყეს ადგილობრივ ეკონომიკაში უცხო ვინ ჭკუათმყოფელი გვენდობა, ფულით ნაყიდი რეიტინგებით? ან კიდეც რომც არ იყოს ფულით ნაყიდი, რომელი ჭკვიანი ინვესოტრი ენდობა რომელიღაც ვითომ ბრძენ ჩინოვნიკის სულელურ რეიტინგებს(მაგას რომ რამე ესმოდეს მართლა, ხომ თვითონ გახდებოდა მილიარდერი?), რომელიც კაცმა არ იცის რის მიხედვით შეადგინა. როგორც წესი ეს რეიტინგები მათი პირადი პრეფერენციების მიხედვითაა შედგენილი და არა მეცნიერულად. მთავარი ლაკმუსი ადგილობრივი ბიზნესმენების ქცევაა ჭკვიანი უცხოელი ინვესტორისათვის. მაგ რეიტინგებით მოატყუეთ არიფები, რომლის ინვესტიციებიც იმავე არიფობის გამო დასაღუპად არის განწირული.

  20. რისკის კოეფიციენტი ეკონომიკაში ამ ინდიკატორების მიხედვით საქართველოს, გერმანია და ამერიკის შერთებულ შტატბეს ერთნაირი აქვთ. მიუხედავად ამისა ვინმეს გჯერათ რომ საქართველოში ბიზნესისათვის ისეთივე პირობებია, როგორიცა ამერიკაში, ან გერმანიაში?
    ეს იცით რისი ბრალია? ეს იმის ბრალია რომ ეს კოეფიციენტები ბიზნესისიათვის საჭირო კიდე სხვა ფაქოტორებს არ ითვალისწინებს და ზალიან გამარტივებული მოდელით აფასებს მას.
    ჩვენ სრულყოფილი კანონებიც რომ შევქმნათ ბიზნესისათვის ამ ქვეყნებს ახლოს მაინც ვერ მივუახლოვდებით, რადგანაც ჩვენ არ გვავს ბიზენისაითვის საჭირო ცოდნა და ტექნოლოგიები. ბანკში მარტო ვაჭრობის დაფინანსების მოთხოვნით და საზკვების ობიექტების დაფონანსების ოთხოვნით შედის ძირითადად პროექტები. ყველა პროექტი ერთმანეთს გავს და ერთფეროვანია. ჩვენმა ხალხმა უბრალოდ მეტის კეთება არ იცის და არცევანი აქვს მწირი. ამერიკაში კი თუკი რამის გაკეტება შეიძლება მსოფლიოში ყველა ცოდნა ბევრად უფრო იოლად ხელმისაწვდომია. ამას გარდა ამერიკაში ბევრად უფრო ხელმოისაწვდომია კაპიტალი და ამავე დროს იქ ბევრად უფრო ხელსაყრელი პირობებია, რომ ერთმანეთისათვის უცხო მეწარმები, ფულიანი და ტექნოლოგიის მცდონე ბიზნესმენები ერთმანეთს დაუკავშირდეს და შექმნან საერთო საწარმო იმის შიშისგან თავისუფლებმა, რომ ერთი მეორეს არ გადააგდებს, მიუხედავად იმისა, რომ ისინი ერთმანეთს არ იცნობენ. იქ როგორც ჩანს იმ დონეზეა ადმინისტრირება, რომ მეწარმეებს ერთმანეთის გადაგგდეა ასე იოლად არ შეუძლიათ. აი მასეთი უნდა იყოს აქაც ადმინისტრირება გარკვეული კანონებისა და მერე უკვე არი ექნება მაგ კოეფიციენტებს.
    გარდა ამისა, რაც არ უნდა კოეფიციენტები მოგვიტანოს მთავრობამ, როცა ქვეყანაში გავლენის მხრივ პირველი მოქალაქე და მილარდერი ტავს იკავებს ინვესტირებისაგან, რომელ უცხოელ მეწამრეეს დაარწმუნებ მაგ კოეფიციენტებით რომ აქ ინვესტირება ღირს? ხომ იკითხავს, მაშინ თვენი პირველი მოქალქლქე და მილაირდერი რატო იკავებს თავსო?
    http://www.traceinternational.org/trace-matrix/

  21. იდეაში და მარტივი მოდელების მიხედვით ჩვენი მეწარმეებიც ადრე თუ გვიან დაეუფლებიან ყველა საჭირო ხცოდნას და ადრე თუ გვიან მოახერხებენ საჭირო კაპიტალის მოძიებას დ ჩვენტანაც დაფუძნდება საწარმოები, მარა როდის და რამდენი ხნის შემდეგ? ამასობაში ცხოვრება გადის და თან ამ დროს ის დაწინაურებული ქვეყნები კიდე უფრო სწრაფად გვშორდებიან. ასე რომ ის რაც იდეაშია პრაქტიკაში ცუდად ხორციელდება.

  22. ბენდუქიძის რეფორმები იცით რას გავდა? აი წარმოიდგინეთ, რომ მანქნაის წინ გაზაზე ეყაროს ნაგავი, რომელიც მანქნას გავლას უშლის (წარმოიდგინეთ, რომთ ეს იყოს ბიუროკრატიული ბარიერები, რომელიც ქვეყნის ეკონომიკას უშლის ხელს სწორ გზაზე იმოძრაოს.). ბენდუქიძემ მოხსნა ეს ბიუროკრატიული ბარიერები, მინიმუმადე დაიყვანა საკანონმდებლო შეზღუდვები, მარა ეკონომიკა, მაინც არ დაიძვრება. იცით რატო? ამ მანქანას სინამდვილეში მატორი არ აქვს. აი ეს ,,წვრილმანი” კი ბენდუქიძეს მხედველობიდან გამორჩა. თუმცა ეჭვი მაქვს რომ ამდენი არც კი იცოდა და არც უფიქრია, რადგანაც ამერიკული ეკონომიკისათვის დაწერილ წიგნებში ეს ფაქტორი გათვალისწინებული არც არის, რადგანაც ამერიკულ ეკონომიკას მატორი ჩვენგან განსხვავებით მწყობრში აქვს და მათ სახელმძღვანელოებში აქცენტი სწორედ იმ საკანონმდებლო ბაირერებზე კეთდება. იქ მხოლოდ ის საკითხებია განხილული, თუ როდის რამდენი გაზი და რამდენი მუხრუჭი უნდა მისცენ. ბენდუქიძეს კი მხედველობიდან გამორჩა ქართული და ამერიკული მანქანების განსხვავება და მექანიკურად გადმოიტანა ამერიკული ეკონომიკისათვის მისაღები რჩევები საქართველოსათვის. იმ სახელმძღვანელლოებში იგულისხმება რომ მანქან მწყობრშია, მარტო სწორ სვლას გასწავლიან. ჩვენი კი საერთოდ თავიდან ასაწყობია. აი ამ მანქანის აწყობაზე კი მაინცადამაინც ბევრი არ წერია.
    ქართულ ეკონომიკას კი ჯერ მატორის და მთლიანად მანქანის აწყობა ჭირდება და ბიუროკრატიული ბარიერები მეორე ხარისხოვანია.
    ბენდუქიძემ მოაშორა მანქანს წინ დაყრილი ბაირერები და მიშა კი ხელჲტ მიაწვა და ასე ატარა საკამოდ კაი სიჩქარით ქართული ეკონომიკა, მარა ქართული ეკონომიკა ვერცერთმა ვერ მიიყვანა იმ კონდიციამდე, რომ მას საკუტარი სვლით შეძლებოდა სვლა, როგორც დასავლურ ეკონომიკებს ახასიათებს ეს. კიდე დიდხანს გვატარებენ ეგენი(მიშაც და ბიძოც) არასწორი გზით, საერთოდაც თუ მოახერხეს სწორი გზის მიგნება, ამასობაში კი შეიძლება საქართველოდან არც არაფრი დარჩეს.

  23. ხელისუფლებისათვის ძალიან მნიშვნელოვანია იმ ფინანსური წყაროების განსაზღვრა, მოძიება და დივესრისფიკაცია, რომლის მეშვეობითაც მან ქვეყანაში აღმსენებლობის პროცესები უნდა აწარმოოს.:
    1) საგადასახადო შემოსავლები. უმჯობესია მაღალშემოსავლიანების დაბეგვრა, ასევე ცოტათი იმპორტის გადასახადის გაზრდა, რამდენსაც ამის საშუალებას იძლევა მსოფლიო სავაჭრო ორგანიზაციის წევრობა.
    2) უცხოური ინვესტიციების მოზიდვა.
    3) სესხის აღება.
    4) შეიძლება ამა თუ იმ საწარმოს აშენება დაუკვეთო რომელიმე სამშენებლო ფირმას, რომელიც თვთონვე შეცდება თავისი მომსახურე ბანკიდან დასავლეთში აიღოს სესხი, ისე რომ ის სესხი არ დაეწერება ქვეყანას სესხად და დარჩება იმ კერძო კომპანიის სესხად. ბანკის წინაშე პასუხისმგებელი ის კომპანია იქნება. ჩვენ კი მხოლოდ კომპანიის წინაშე ვიქნებით პასუხისმგებელი, რომელსაც ბევრად ნაკლები ბერკეტები აქვს ქვეყნის ხელისუფლებაზე ზემოქმედებისო და თუ დეფოლტი მოხდა ეს იმ კომპანიის მეტი ტავსი ტკივილი იქნება ვიდრე ჩვენი. ეს ჩემი აზრი არაა, ეს უწერია თუ არ მეშლება სტიგლიცს, ან ლესტერ ტოროუს. აღარ მახსოვს ზუსტად. ძალიან საშიაა სავალუტო, ფონდიდადნ, ან მსოლფიო ბანკიდან ფულის სესხება. ასევე ამერიკის სახაზინო დდეპრატამენტიდან ,და სხვა გლობალური საფინანსო ინსტიტუებიდან, მათ აქვთ ბევრი ბერკეტი ქვეყნის ხელისუფლებაზე ზემოქმედების და შეუძლიათ ეს სესხები პოლიტიკურ მოთხოვნებში გადაიტანონ. ესეც მაგ ეკონომისტების აზრია, მე მგონინუფრო სტიგლიცის იყო.
    5) ადგილობრივი ფულადი რესურსების მობილიზება. შეიძლეაბ გამოაცხადო სახალხო მშენებლობა, რომელიმე საწარმოსი და მოუწოდო ხალხს რომ ფული ჩაონ ამ საქმეში და ამითი ადგილობრივი რესურსების მობილიზება მოახდინო, უცხოელების დახმარების გარეშე, მარა ცუდია, რომ სავალუტო რესურსები გვაქვს ცოტა. ეს არ გამოვა, თუ ხალხი დარწმუნებული არ იქნა ხელისუფლების სანდოობაში და კომპეტენტურობაში. ხალხი დარწმუნებული უნდა იყოს, რომ სახელმწიფო არ გადააგდებს და ფულს არ გაუფლანგავს. აუცილებელია მირებული იქნას კანონები, რომლითაც წვრილი აქციონერების უფლებები იქნება საიმედოდ დაცული, რომ ამ მხრივაც მიიღონ გარანტიები, რომ ფულს და მოეგას არ შეუჭამენ. ასეთ შემთხვეავში უცებ გაჩნდება იმდენი რესურსი, რომელიც არც კი რწარმოგვიდგენია, რადგანაც ხალხი თვითონ დაიწყებს ფულის მოძებად და არა გამორიცხული მეზობელი ქვეყნებიდანაც შემოიყანონ ფული აზერებმა და სომხებმა, რომელთაც საკუთარ ქვეყანაში ცუდი საინვესტიციო კლიმატის გამო არ იციან ფული რა საქმეში ჩადონ. თუ აქ იქნება საიმედო სიტუაცია ეს მოიზიდავს კაპიტალს მეზობელი რეგიონებიდანაც.
    ძალიან კორექტულად უნდა იქნას დათვლილი მოგებები და მიუხედავად იმისა რომ მისი განაკვეთი არ იქნება მაღალი, მის სწორად დათვლას დიდი მნიშვნელობა აქვს აქციონერებისათვის და მომავალი წვრილი ინვესოტრებისათის. პირველ ეტაპზე ამ გადასახადის სწორად დათვლას სააქციო საზოგადოებებისათვის მაინც უნდა მივაღწიოთ.
    6) თავდაპირველად მე-5 პუნქტს ხალხი უნდობლად შეხედავს, ამიტომ შეიძლება ხელსიუფლებამ ჯერ თვითონ დაიწყოს და ააშენოს რამდენიმე საწარმო და მერე მისი აქციები გაყიდოს, აქედან აღებული ფული ისევ ინვესტიციებში გამოიყენის და ახალი საწარმო ააშენოს და მერე გაყიდოს. საწარმოს აშენებას დავარქმევდი ტექნოლოგიების შემოტანას და დანერგვას, უფრო ნაკლებ გამაღიზიანებლად ისმის მემარჯვენეებისათვის და ნაკლებად გაბურღავენ ტვინს.

  24. საინტერესოა შესწავლილ იქნას იაპონიისა და სამხრეთ კორეის გამოცდილება. შესაწავლია როგორ მოახერხეს საკმარისი უცხოური ვალუტის მობილიზება საწყოს ეტაპზე, რომ საჭირო დასავლური ტექნოლოგიები ეყიდათ.? და მერე უნდა დავაკვირდეთ კარგად თუ რა დარგები აირჩიეს განსავიტარებლად, თუმცა ეს მეტ-ნაკლებად ისედაც ვიცი.
    შემდეგში უნდა დავაკვირდეთ დასავლურ ევროპულ ქვეყნებს თუ რა დარგებს ანვიტარებენ და რა შეიძლება ჩვენთან გადმოვიღოთ წარმატებით. განსაკუთრებით ჩვენხელა ქვეყნების გამოციდლება საინტერესო. ამასთან მუდმივად უნდა ვიყოთ საქმის კურში თუ რა ხდება ისეთ მოწინავე ქვყენებში, როგორიცა ამერიკა, იაპონია, გერმანია, საფანგეთი, ინგლისი და სხვა. უნდა დავაკვირდეთ რა ტექნოლოგიები ნიკიდებნ ფეხს და რა ხდება ისეთი რაც შეიძლება მომავალში დამკვიდრდეს და დროულად გადმოვიღოთ. რაიმე ორგანო უნდა შეიქმნას, რომ ამას მუდმივად ადევნოს თვალყური. ტექნოლოგიური სიახლეების დროულად ათვისება იმდენად მნიშვნელოვანია, რომ ამ საქმის ინვესოტრბეზე მიტოვება საშიშია. თუ ინერტულობა გამოიჩინეს ან რაიმე მიზეზით მოხდა დაყოვნება, ეს მომავალში ჩამორჩენის მიზეზი გახდება.

  25. რომან გოცირიძის ეკონომიკურ შეხედულებებს ყველაფერზე ეტყობა, რომ პრიმიტიულ და იდეალიზებულ მოდელებზე აგებული თეორიების სჯერა(სადაც ყველანაირი ხელისშმეშლელი ბარიერები მოხსნილია და ბაზარი იდეალურად მუშაობს. ასეთი ბაზარი კი არცერთ დარგში არ არსებობს რეალურად, იგი მხოლოდ პრიმიტიულ სახელმძღვანელოებშია განხილული, რომ მსჯელობა უფრო მარტივი და გასაგები გახადონ სტუდენტებისათვის), რომელიც ძალიან შორსაა რეალობისაგან და ვერც კი ხვდება ამას. როგორც ჩანს ეკონომიკის პრიმიტიული სახელმძღვანელოების იქით არასდროს გაუხედია, არც წაუკითხია და არც დაფიქრებულა იმაზე თუ რატომ არ ემთხვევა ხოლმე ეკონომიკური თეორიის წინასწარმეტყველებები და რეალობა.
    ურო სამწუხარო კი ისაა, რომ ეს არამარტო გოცირიძის პრობლემაა, არამედ იგივე პრობლემა ქონდა ბენდუქიძესაც და მთელს ჩვენს მემარჯვენე პოლიტიკურ სპექტრს. მათი ეკონომიკური ცოდნა პრიმიტიულ მოდელბზე დაყრდნობილი სახელმძღვანელოებითაა შექმნილი და დამოუკიდებლადაც კი ვერ ახერხებენ(თავისით რომ დაფიქრდნენ და გულში იკითხონ, თუ რატო არ ხდება ეს ისე როგორც წიგნში წერიაო) გაიხედონ ცოტა შორს და დაინახონ სხვაობა რეალობასა და ამ სახელმძღვანელოებში აღწერილ იდეალიზებულ მოდელებს შორის. ეს კი ჭკუის ნაკლებობის ბრალია.

  26. მემარჯვენეები თვლიან, რომ ეკონომიკა უნდა მიუშვა თავს ნებაზე და ყვეალფერი ავისით გამოსწორდება. ერთ რამეს კი ვერ ხვდებიან, რომ თავისით თუ კეთდება ყველაფერი მაშინ რა ხელები უცხავთ მთავრობებს რომ ერევიან? იმას კი ვერ ამჩნევენ, რომ მტავრობები სწორედ იმიტომ ხდებიან იძულებულები ეკონომიკაში ჩაერიონ, რომ თავისით არ ხდება ყველაფერი, როგორც მარტივ სახელმძღვანელოებში წერია, თორემ ამდენ სახელმწიფოში სულ გიჟები არიან, რომ ხელოვნურად იტკიებენ თურმე აუტკივარ თავს? თუ თავისით უნდა აეწყოს ეკონომიკაში ყველაფერი, მაშინ ლათინოამერიკული ქვეყნბეი, რომლებიც არასდროს ყოფილან სოციალისტური და სულ საბაზრო ეკონომიკაზე ყვნენ, დღეს სამოთხეში უნდა ცხოვრობდნენ. ამის მიუხედავად მექსიკა გაკოტრებულ ქვეყნად გამოცხადდა თავის დროზე, როცა სწორედ მემეარჯვენეებს დაუჯერა და მსოფლიო ბანკის და იბიარდის რჩევებს მიყვებოდა ყურმოჭრილი მონასავით, ხოლო კორეა კი მხოლოდ თავს უქნევდა მათ და მაინც ყველაფერს თავის ჭკუაზე აკეთებდა, ისე როგორც იაპონია.
    საინტერესოა, როგორ უნდა მოახერხოს ახალი ტექნოლოგიების შემოტანა ხალხმა? საზღვარგარეთ მიდიან და ეწყობიან ისეთ ფაკულტეტებზე სადაც ეკონომისტები და იურისტები გამოდიან, ან გაუგებარი დარგების მენჯერები გაივსო ამ უსარგებლო პროფესიებით ქვეყანა. ეს პროფესიები არ ქმნიან პროდუქციას. პროდუქციის შესაქმნელად საჭიროა სპეციალური ტექნოლოგიების ცოდნა. ამ სპეციალური ტექნოლოგიების ასათვისებლად კი სტიმულები არ აქვთ ახალგაზრდებს, რადგანაც რომ ჩამოვლენ შესაბამისი პროფილის წარმოება მაინც არ დხვდება აქ. ასე რომ უცხოეთში სასწავლებლადაც ტყუილად ვუშვებთ ახალგაზრდებს და ისინიც ტყუილად ხარჯავენ დროს და ფულებს. ეს გზა ქვეყანას სინამდვილეში არაფერს არ მოუტანს პრაქტიკულს.
    ერთადერთი გზა ტექნოლოგიების შემოტანის არის მეწამრების მხრიდან ტექნოლოგიური ხაზების შესყიდვის და მათი აქ დანერგვის. მერე კი ამ ტექნოლოგიური ხაზების მომსახურე პერსონალის მომზადება საზღვარგარეთ რაც დიდ თანხებტან არის დაკავშირებული. ჩვენი ტექნოლოგიური და საინჟინრო განათლება სწპორედ ამ სტრატეგიას უნდა მივუსადაგოდ და არა უგზო-უკვლო და უაზრო განათლებას და მასში ფულების ყრას.
    ასე რომ პრობემა ისევ მსხვილი თანხების მობილიზება და იმ ტექნოლოგიების არჩევაა, რომელიც წარმატებიტ იმუშავებს და გამოუშვებს ისეთ პროდუქციას რომელიც მოთხოვნადი იქნება ადგილობრივ და უცხოურ ბაზრებზე. ის თუ როგორ უნდა მოავახდინოთ ამ დარგების შერჩევა მე ადრე უკვე დავწერე. საკმაოდ მარტივი მეთოდია, მარა რატომღაც მეწარმეები ვერ ახერხებენ მის მიხვედრას, თუ გამოყენებას არ ვიცი. ისიც კი შეიძლება თვითინ მთავრბამ გამოსცეს ბაზრის ანალიზი და მეწარმეებს მისცეს რეკომენდაციები.
    მაგრამ მაინც ყველაზე დიდ პრობლემად რჩება მცირე მეწარმეების და ინვესტორების გაერთიანება ერთ მსხვილ წარმოებაში. აი სწორედ საამისო პირობების შექმნაა საჭირო, რომ მცირე მეწარმეებს შეეძლოთ თამამად გაერთიანება და თავიანთი მცირე დანაზოგების მსხვილ კაპიტალად გაერთიანება. თუ ეს ვერ მოხერხდა, ამშინ მუდმივად უცხოელების სახვეწნი გვექნება და მუდმივად მილიარდერების გავლენის ქვეშ იქნება ქვეყანა, რადგანაც მსხვილ კაპიტალზე მხოლოდ მათ ექნებათ წვდომა და სხვები ვერავინ მათ გარეშე ბიზნსეში ვერ გაინძრევა.
    მოკლედ საბოლო ჯამში ტექნოლოგიებისა და ტექნოლოგიური ხაზების მოძიებაც კი თანხებისმობილიზაციის პრობლემაზე დადის, თორემ თუ მოხეერხდება ინვესტორების შეამხანაგება საჭირო მოცუობის კაპიტალის მოსაგროვებლად ადრე თუ გვიან მოხერხდება ტექნოლოგიის კოძიებაც საზღვარგარეთ. მარა რაც უფრო ხელმისაწვდომია ტექნოლოგია, მით უფრო სწრაფად ხდება მისი გამოყენება და ნაკლები დრო იკარგება. ასე რომ რაც მეტი ტექნოლოგია იქნება საქართველოში შემოტანილი, მით უფრო მეტად სწრაფად მოხდება სხვების მხრიდანაც მისი ათვისება. ასე რომ ესეც მნიშვნელოვანია.
    მაგალიტად ცნობილია, რომრაც უფრო მეტად და ფართოდ ხელმისაწვდომია ახალი ცოდნა, მით უფრო მეტად სწრაფად იქმნება კიდე უფრო ახალი ცოდნა. ისეა აქაც. შეიძლება ცოდნა სადმე კია ხელმისაწვდომი, მარა თუ საქართველოში მის შესახებ ინფორმაცია იგვიანებს. მუდმივად დაგვიანდება ახალი ცოდნის შემნაც. ასე რომ მეცნიერებაში ჩამორჩენის ერთერთი მიზეზიც ეს არის ხოლმე. სხვა დაგასწრებს აღმჩენას და მერე შენ 6 თვის მერე კიდეც რომ დაწერო უკვე აზრი არ აქვს. მოკლედ დაახლოებით იგივეა საწარმოების ტექნოლოგიებშიც. რაც მეტად ხელმისაწვდომია და იოლად ასათვისებელი მით უფრო ფართო გავრცელებას ჰპოვებს და მეტ განვითარებას იგი.

    • უცხოელ ინვესტორს უცხო კულტურლ გარემოში ფულის ჩადება როგორც წესი არ უნდა. ამას ვერ შველის ვერანაირი საგადასაახდო შეღავათები. სწორედ მაგიტომ ვერ იმუშავა ვერსად თავისუფალმა ეკონომიკურმა ზონებმა. ჩინეთში იმიტომ იმუშავა, რომ იმ ზონებ ისევ ჩინელი ემოგრანტები დებდნენ ფულს, ვისაც ტექნოლოგიებზეც მიუწვდებოდათ ხელი და კაპიტალზე. საქართველოში კი არანაირ საგადასახადო შეღავათები არ უშველის ამ საქმეს და ვერ გაიგო ამ ხხლხმა. თუ მაინცადამიანც უცხოელებს ვაწვებით, მაშინ ყველა უცხოელს სათითაოდ უნდა ემუშაოს მტავრიბა და სულ უნდა არწმუნოს, რომ მხარში უდგას. უცხოელების მასე ხვეწნას არ ჯობია, ისევ ქართველებს ედგას მხარში მტავრბა? თავისით და ავტომატურად უცხოელები მხოლოდ მაშინ დაიწყებენ ცოტა მეტად შემოსვლას, როცა დარწმუნდებიან, რომ აქ ადგილობრივი მეწარმეები კარგად მუშაობენ და იმედი ექნებათ, რომ თვთონაც კარგ პირობებში იქნებიან. მარა ეს მაინც არ იქნება იმდენი რამდენიც საჭიროა ქვეყნისათვის. უცხოელი მეწარმოსათვის ყველაზე კარგი დამარწმუნებელი ეფექტი ექნება იმას როცა დაინახავენ, რომ ადგილობრივი მეწარმეები აქტიურობენ ადგილობრივ ბაზარზე. როცა ხედავაენ, რომ შენთვითონ არ ინძრევი, როგორ დააჯერებ რომ მაგისათვის კარგი იქნება აქ ინვესტიციებსი გაკეთება? თან ერთი მტავრიბა, რომ მისცემს პირობას, მისი შეცვლის მერე რა ქნას? ეშინიათ. თან ქვეყნისათვის არა სასურველი მთელი ეკონომიკა უცხოელების ხელში იყოს.
      ჩემი მიზანია რომ ქართული ეკონომიკა ნაკლებად იყოს დამოკიდებული უცხოელების ინვესტიციებზე, ისე როგორც იაპონიისა და კორეის და ისეთი მექანიზმების მოძებნა, რომელიც საშუალებას მოგვცემს ქართული ეკონომიკა საკუტარი რესურსებით დავაყენოთ ფეხზე და რა უცხოელებზე მათხოვრობით. თან ძალიან მეპარება ეჭვი, რომ ნამათხოვრები კაპიტალით რამე სერიოზული გამოვიდეს. მე არ მახსენდება მსგავსი პრეცედენტი.
      ამიტომ უნდა შექიმნას ისეთი პირობები და ისეთი ფინანსური ინსტიტუტები, რომლებიც საშუალბს მოგვცემს ბევრი წვრილი ინვესტორის გაერთიანებისა ერთ მსხვილ მკომპანიად.
      უცხოეთში ასევე ხელოვნურად ქმნიან მილიარდერებს და იმათ აბარებენ კაპიტალის რესურსებს, მარა ეს მე უსამრთლოდაც მიმაჩნია და უფრო ნაკლებ ეფექტურადაც. ასეთ პირობებში მაინც დაიკარგება წვრილი ინვესტორების შესაძლებლობებ და თან სოციალურ უთანასწორობასაც დათესავს. ამას შეძიელაბ იმიტომ აკეთებენ, რომ ძნელი შესაქმნელია ისეთ ნდობის ატმოსფეროს შექმნა სადაც წვრილი ინვესტორები ენდობიან ერთმანეთს, და საჭირო ფინანსური ინსტიტუების შექმნა, მარა ამერიკაში ეს ყველაფერი უნდა იყოს შექმნილი, რადგანაც ამას მოწმობს კომპანია apple-ის შექმნის ისტორია, თუ რაიმე ტყუილი არ არის მანდ. მეროე მიზეზი ხელოვნური მილიარდერების შექმნისა არის პოლიტიკური. როცა რესურსები სულ რადმენიმე კაცის ხელში ეს ხდლსაყრელია გაბატონებული პოლიტიკური ისტებლიშმენტისათვის, რადგანაც უფრო იოლი ხდება ამ რესურსბეის გამოყენბა თავისი საკუტარი პოლიტიკური ინტერსებსიათვის.

  27. მსხვილი საწარმოები და კორპორაციები თვითონ მუშაობენ მომავალში, როგორც ერთგვარი ფინანსური ინსტიტუტები. ისინი, როცა შეამჩნევენ, რომ რომელიღაცა დარგი ხდება მომგებიანი, იძენენ იმ დარგის შეაბამის ტექნოლოგიას და ამისათვის საჭირო კაპიტალის მობილიზებასაც იოლად ახდენენ. ამიტომ თუ ჩენ გვინდა ეკონომიკა ავტომატურ რეჟიმზე დავსვათ ასეთი მსხვილი რამდენიმე კორპორაციაც უნდა შევქმნათ, რომლებიც თვითინ დამოუკიდებლად ეძებენ ახალ მომგებიან დარგებს და შეუძლიათ მსხვილი კაპიტალის და ძვირად ღირებული ტექნოლოგიების მობილიზება ხელისუფლების დახმარბის გარეშე. ასეთი საწარმო ტავისუფლად შეიძლება იყოს საზოაგდო საკუთრების, ანუ წვრილი აქციონერების. საკმარისია კარგი მენეჯერის დანიშვნა მოხერხდეს თავს დროზე და აქციონერების მხრიდან ეფექტური კონტროლის მექანიზმები იქნას დანერგილი.

  28. აუცილებელია დოლარიზაციის დონის შემცირება ქვეყანაში. დოლარიზაციის მაღალი დონე და ბანკების მიერ სესხების დოლარებში გაცემა ქვეყნის ეკონომიკას აყენებს მარალი სავალუტო რისკის ქვეშ. ლარის კურსის გაუფასურებით ბევრი დოლარიში გაცემული სესხი გაფუჭდება. ბანკები ნახავენ ზარალს, რის შემდეგაც როგორც ხდება ხოლმე შეაჩერებენ სესხების გაცემას. ეს კი კიდე უფრო აღრმავებს კრიზისს. ნაკელბი ფულის მასა იტრიალებს ქვეყანაში, შემცირდება ეკონომიკის ლიკვიდობის დონე, რაც ისეთ საწარმოებსაც კი დააზარალებს, რომლებსაც საერთოდ არ აქვთ სესხი აღებული, რადგანაც მათი კლიენტები გახდებიან გადახდისუუნარონი ქვეყანაში არასაკმარისი ფულის ტრიალის გამო. ეს გამოიწვევს ჯაჭვურ რეაქციას და საბნკო კრიზის მოჰყვება დიდი ეკონ ომიკური კრიზისი. საერთოდაც ასე იწყება ხოლმე დიდი კრიზისები. ბანკები შეშინდებიან ხოლმე. აჩერრებენ სესხების გაცემას და მერე ხდება ჯაჭვური რეაქციით ის რაც ზევით დავწერე. თუ საქმე საერთოდ უზრუნველყოფების გაუფასურებამდეც მივიდა (ფულის მასის შემცირება უზრუნველყოფს გაიაფებასაც გამოიწვევს), მაშინ კიდე უფრო მეტი მსესხებელი იტყვის სესხის გადახდაზე უარს, რადგანაც ამჯობინებს გაიაფებული უზურნველყოფა დაკარგოს ვიდრე სესხი გადაიხადოს.
    დოლარიზაციას კიდე სხვა დიდი პრობლემა მოჰყვება. საქმე იმაშია, რომ როცა ქვეყანაში შემოდის დოლარი მის ნაცვლად ქვეყნიდან გადის პროდუქცია. ანი მწვანე ქარალდი შემოდის და აქედან გადის ან მარგანეცი, ან ჯართი, ან სხვა რეალური ღირებულების საქონელი. ეს კარგად არის არწერილი სახელმზღვანელოებში. ანუ ამერიკა ქაღალდში გიცვლის რეალურ საქნელს და მერე შეუძლია ეს ქარალდი გამოცვალოს და შენ დაგრჩება ბრიშტები, ხოლო მას კი შენგან გატანილი რეალური საქონელი. ევროს შემოღების ერთერთი მიზეზი ისიც იყო, რომ ევროპელები ჩაცილებოდნენ ამერიკას ამაში. ანუ რომელი ქეყნის ვალუტაც ასრულებს დანაზოგების შენახვის ფუნქცას იკმას აქვს ზემოთ აღწერილი ფოკუსების ჩატარების საშუალება.
    რაც შეეხება იმას თი როგორ უნდა მოევლოს დოლარიზაციას, როგორც მახსოს ეს პრობლემაო უფრო ადმინიტრირების პრობლემააო ვიდრე ეკონომიკურიო. მარა შეიძლება მსოლფიოს ექსპერტებს კიდდე კარგად შეველითხოთ,თუ როგორ შეიძლება ამ პრობლემის მოვლა.

    • ზოგადად, ვალუტის გაუფაურება ექსპორტს ახალისებსო თავს იმართლებს მტავრობა. ეგ მასეა მრთლა, მაგრამ მხოლოდ იმ ქვეყნებში სადაც საქართველოსავით მაღალი არაა დოლარიზაციის დონე. აქ სესხებიც დოლარებში აქვს ხალხს და თან მასიურად, ამიტომ დოლარის გაუფასურების ეფექტი მკვეთრად გადააჭარბებს ექსპორტით მიღებულ შემოსავლას. ტან რა ბევრი საექსპორტო საქონელი ჩვენ გვაქვს? მერე მეორე ლარის გაუფასურება იმას ნიშნავს, რომ უცხოელებს საექსპორტო საოქნელს უფრო იაფად აძლევ და შენ ნაკლები მოგება გრჩება. უბრალოდ მეტი რაოდენობის საქონელი გეყიდება და კაცმა არ იცის, საბოლოო ჯამში რაოდენობის ზრდით მიღებული შემოსავალი აჭარბებს, თუ ფასის დაკლებით მიღებული ზარალი. ეს დამოკიდებულია იმ საქონლის მოთხოვნის ელსატიურობაზე. ასე რომ მოგება მაინცადამაინც დიდი არ რჩება, თუ რჩება საერთოდ და ამას კიდე დაუმატეთ დოლარიზაციის მაღალი დონე და ის რომ ხალხს სესხები დოლარებში აქვს? მაშინ საზოგადოების ჯამური ზარალი აშკარად გადააჭარბებს ლარის კურსის გაუფასურებით ექსპორტის წახალისებიდან მიღებულ შემოსავლას. ბევრი საქონელი რომ გვქონდეს საექსპორტო მაშინ ალბათ ლარის კურსის გაუფასურება გარკვეულ დადებით შედეგბს გამოიღებდა, მარა მარტო მარგანეცი და ჯართის ექსპორტი ვერ ამოქაჩავს ლარის გაუფასურებით მიღებულ ზარალს.
      ეგ თუ უნდოდათ, რომ ლარის კურსის შემცირებით ექსპორტი წაეხალისებიათ, მაშინ მანადე დოლარიზაციის დონის შემცირებაზე უნდა ეზრუნათ. ამ ფაქტორთან ერთად კი ლარის კურსის შემცირება მხოლოდ ზარალს იძლევა და არაფერს კარგს. ამერიკულ სახელმძღვანელოებში არ არის განხილული ისეთი ქვეყნის მოდელები სადაც დოლარიზაციის დონე მაღალია და იმიტომ წერია იქ, რომ ვალუტის კურსის დაცემა ექსპორტს ახალისებს და გარკვეულ კარგ შედეგს იძლევა ქვეყნისათვისო. ასე რომ რაც იმ ამერიკულ სახელმძღავნელოებში წერია, ცოტა მეტი დაფიქრებიტ უნდა გადმოვიტანოთ საქართველოს რეალობაზე.

  29. ქართველი მეწარმები დამოუკიდებლად თავის პროდუქციას საზღვარგარეთ ექსპორტზე ვერ გაიტანენ. ამაში სახელმწიფო უნდა დაეხმაროს მათ. ექსპორტის და საერთაშორისო ვაჭრობის ხელშეწყობის სააგენტოები იაპონელებსაც ქონიათ საწყის ეტაპზე. ისინი დიდ ხანს ვერ მოახერხებენ საჭირო კავშირების, არხების და ჩვევბის მოძიება შეძენას. ამასობაში კი ტექნოლოგიები მოუძველდებათ და ზარალზე წავლენ.
    ამიტომ ამ საქმეში მათ უნდა დავახმაროთ საქართველოს საელჩოები. შევქმნათ იქ სათანადო სამსახურები, რომლებიც იმ ქვეყნებში მოიძიებენ პოტენციურ კლიენტებს და დაეხმარებიან მათ საკუთარი პროდუქციის გაპიარებაში და საჭირო კავშირების აწყობაში, ასევე ძალიან გამოგვადგებიან ქართული დიასპორები. ისინი შეილება გამოვიყენოთ, როგორც სავაჭრო აგენტები და როგორც დისტრიბუციის ქსელების წევრები.

  30. ამ ეტაპზე საქართველოსათვის ოპტიმალურია გადასახადების ასეთი სტრუქტურა. :
    1) საბაჟო ტარიფების აწევა იმდენად, რამდენადაც ამას საერთაშორისო ხელშეკრულებები გვაძლევს საშუალებას. ამითი გაუმჯობესდება სავაჭრო ბალანსი, გაძლიერდება ლარი და მოიმატებს ხარჯების შიდა მულტიპლიკატორი. ასევე უპირატეს მდგომარეობაში ჩავარდება ადგილობრივი წარმოება და კიდევ დამატებით შემოსავლებს მიიღებს ბიუჯეტი. იმის გამო რომ აუცილებელი იმპორტული საქონელი გაძვირდება, ამიტომ სოციალურად დაუცველ პირებს იმპორტის დაბეგვრიდან მიღებული დამატებითი საბიუჯეტო შემოსავლების ნაწილი უნდა გადაეცეს დამატებით დახმარებებად.
    2) საუკეთესოა პროგრესული საშემოსავლო გადასახდის შემოღება და მდიდარი ფენებიდან ამოღება მათში უძრავად დალექილი თანხების, რომელსაც ან საზღვარგარეთ ხარჯავენ(საერთოდ დამატებით ამოღებული გადასახადების ერთი მეოთხედი დანაზოგებიდან ამოდის და მხოლოდ 3 მეოთხედი აკლდება ხარჯებს. ამაზე მე მაქვს სტატია, რომელიც მნიშვნელოვანია ამ საკითხების სწორად გაგებისათის. ჩემი პირველივე სტატია. იქ აღწერილია თუ როგორ მუშაობს ხარჯების მულტიპლიკატორი და მაღალი უმუშევრობის პირობებში როგორ ზრდის მშპ-ს), ან უკეთეს შემთხვევაშში ინახავაენ ქართულ ბანკებში (შეიძლება უცხოურ ბანკებშიც გააქვთ, ან მუტაქებშიც ინახავენ ნაწილს). ეს გადასახდი მოგვცემს საშუალებას მათში დალექილი ფულის, ან საზღვარგარეთ წასაღები ტანხების ნაწილი მაინც ამოვიღოთ და ბიუჯეტში შევიტანოთ. აქედან კი ადგილობრივი წარმოების წასახალისებლად გამოვიყენოთ და ეს დმატებითი ტანხები დავხარჯოთ ადგილობრივი ნაწარმის შესყიდვებზე, ან ინფრასტრუქტურის მშენებლობაში.
    სახელმძღვანელოების მიხედვით პირიქითაა. რაც მეტ ფულს დავუტოვებთ მოსახლეობას მით უფრო მეტს შეიტანენ ბანკში, საიდანაც ბანკები მოახდენენ სწორ დარგებში მათ ინვესტირებას და ამითი ეკონომიკის წახალისებას. ასე წერია ამერიკულ წიგნებში. მარა ჩვენს რეალობაშ ეს ასე არ მოხდება. ჯერ ერთო სრული დასაქმების შემთხვევაში გადასახადების ამოღება მართლაც ამახინჯებს ეკონომიკის სტრუქტურა და ნაკლებად ეფექტური დარგების წახალისებას იწვევს, რისიც ასე ეშინიათ დასავლლ მეცნიერებს. მათი რეალობა მართლაც ახლოსაა სრულ დასაქმებასთან.
    მერე მეორე ამ ფულის მხოლოდ ნაწილი ხვდება ბანკებში. მერე ამ თანხებს კი ქართული ბანკები ვეღარ იყენებენ საინვესტიციოდ, რადგანაც ბანკებში სულ ერთი და იგივე სახის საკრედიტო პროექტები შედის და მხოლოდ საზკვება, ან ვაჭრობა ფინანსდება რის ამოც ამ დარგებშიც კი მოგების ნორმა ძალიან შემცირდა და ყოველი ახალი სესხი უფრო მაღალ რისკს შეიცავს გაკოტრების, ამიტომ ბანკები ვეღარ გასცემენ სესხებს ჩვენში რადგანაც არ შედის ნამდვილად ხელსაყრელი და მომგებიანი პროექტები. ამან კი გამოიწვია საპრიცენტო საფასურის დაცემა და ფულებსი ბანკებშივე უძრავად გაჩერება. რაც მხოლოდ ინფლაციას იწვევს. ასე რომ ჩვენს შემტხვევაში არ აქვს დიდი მნიშვნელობა ბანკშ გექნება ფული, თუ მუთაქში, რადგანც ბანკებიც კი ვერ ახერხებენ მათ რენტაბეულად დაბანდებას და განაწილებას. აი ეს არსებითი განსხვავებაა ჩვენსა და ამერიკულ რელოაბს შორის. ამერიკაში ყველა დარგი და ყველა ტექნოლოგიაა ხელმისაწვდომი რაც კი მსოფლიოში არსებოსბ და თუ ფული ამერიკუ ბანკშ მოხვდება იგი აუცილებლად ოპტიმალურ ვარიანტს მოძებნის დაბანდების.ჩვენტან კი ჩვენმა ხალხმ აარაფრრსი კეთება არ იცის, მარტო პრიმიტიული წარმოების აწყობა შეუძლიათ. არ აქვთ საჭირო ცოდნა და ვერც მიუწვდებათ ხელი. აი ესენია ის განსხვავებები, რაც ჩვენს ეკონომისტებს მხედველობიდან რჩებათ და ამერიკულ სახელმზღვანელოებში დაწერილის კაჭკაჭებივით იმეორებენ. ხო ეტყობა რომ მეც კარგად ვიცი იქ რაც წერია. მარა ეგ რეცეპტები რომ უნივერსალური იყოს, მაშინ ყელა ქვეყანა იოლად გაითვალისწინებდა მას და ყველა დაძლევდა ეკონომიკურ კრიზისებს იოლად. ეგ კი არა დასავლელი მეცნიერების რჩევებიც კი არ ამართლებს, რადგანაც გუწრფელადაც რომ უნდოდეთ, მაინც არ იცნობენ ადგილობრივ პრობლემებს ღრმად და ეგენიც ზუსტად იმ რჩევებს იძლევიან ჩვენი კაჭკაჭებივით რაც იმ ამეიკულ წიგნებში წერია. ამიტომ ხელისფლებამ ასეთნაირად ამოღებული ფული კერძო სექტოირსაგან განსხვავებით უკეთ უნდა გამოიყენოს და შეეცადოს დასავლეთიდან კონკურენტუნარიანი ახალი ტექნოლოგიები შემოიტანოს და ააწყოს, შემდეგ კი გაყიდოს საბაზრო ფასში და არა მასზე ნაკლებად კერძო ბიზნესმენებზე. ჯობია ეს სააქციო საზოგადოებებად გაყიდოს, მარა მანამდე გარკვეული საკანონმდებლო და ადამინისტრაციული მოსამზადეებელი სამუშაოებია ჩასატარებელი. მათ შორის ერთერთია უანღდო ანგარიშწორებაზე გადასვლა, რომგადასახადების დათვლა მოხდეს სწორად. უნდა გამოვიყენოთ ეს მომენტი და პოსტერმინალების საწარმოო უნდა ავაწყოთ და შევეცადოთ ადგილზე ვაწარმოთ ის დიდი რაოდენობის ხელსაწყოები.
    საშემოსავლო გადასახადს ექნება ყველაზე მეტი დადებითი ეფქტი მშპ-ს ზრდის საკითხში. ისე გაიზრდება მშპ- რომ პრაქტიკულად არ გაიზრდება ფასები, ან უმნიშვნელოდ.
    3) ამის მერე საჭიროა აქციზების შემოღება ლუდზეც, სიგარეტზეც და სპირტიან სასმელზეც. ეს არაა პირველადი მოხმარების საგანი და არაფერი გაფუჭდება, თუ ამ პროდუქტიდან ბიუჯეტს შევავსებთ. ეს გადასახადებიც ისევე იმოქმედებნ მშპ-ზე როგორც საშემოსავლო, მარა გამოიწვევენ ფასების მატებას. მარა რაც მტავარია მშპ-ს გაზრდიან და უმუშევროაბს შემაცირებენ. ისე აქციზი არ უნდა მოგვივიდეს ძალიან დიდი, რომ სულ ჩაკლას წარმოება, მარა გარკვეულ დონეზე მისკ გაზრდა ხელსაყრელია ეკონომიკისათის. არც საშემოსავლოს გაზრდა არაა მისაღები 40%-ზე მეტად მაქსიმუმი.

    • დღგ ნორმალურადა. ხანდახან ელასტირუი მოთხოვნის საქონელზე დღგ-ს სპეციალრუად ზრდიან, რომხალხმა ნაკლები ხარჯოს და ძვირიანი საქონელი ნაკლები შეისყიდოს, რომმეტი დაზოგოს და მერე ეს ტანხა ბანკში შეიტანოს, რომ იქიდან მოხდეს უფრო მომგებიან დარგებში იმ დაზოგილი თანხების ინვესტირება, მარა ჩვენთვის ეს ჯერ ადრეა.
      მას შემდეგ რაც ქვეყნის ეკონომიკა გავა სრულ დასქმებაზე, და ქვეყანში შემოტანილი იქნება საჭირო რაოდენობის ტექნოლოგიური ცოდნა და აშენებული იქნება ყველა საჭირო ინფრასტრუქტურული პროექტი. შექმნილი იქნება ყველა საჭირო ფინანსური ინსტიტუტი, მათ შპრის რამდენიმე მსხვილი ფრმაც, რომელცი მოახერხებს მსხვილი თანხების მოვილიზებას უცხოური კაპიტალის ბაზრებიდანაც დამოუკიდებლად. ამუშავებული იქნება საფონდო ბაზარი. ამის შემდეგ ნამდვილად ჯობია ხელისუფლებამ მოუკლოს ეკონომიკაში ჩარევას და მისცეს ბაზარს იმის საშუაელბა რომთვითონ განსაზღვორს თუ სად დახარჯოს კაპიტალი და სად მოახდინოს მისი ინვესტირება. აი ამის მერე იქნება სწორი ის რასაც ჩვენი უტვინო ეკონომისტები კაჭკაებივით იმეორებენ.

  31. საბაჟო ტარიფების შემოღება ზრდის ქვეყნის შიგნით საონლის ფასს, რის გამოც მყიდველი ზარალდება, მაგრამ მწარმოებელი მოგებული რჩება. მერე ზომავენ მყოდველის წაგებას და მწარმოებლის მოგებას და აღმოჩნდა რომ დიდი ქვეყნებისათვის ასეთ დროს მოგება აჭარბებს წაგებას, რადგანაც მსოლფიო ბაზრებზე შეუძლიათ საიმპორტო საქონლის ასზე ზემოქმედება, ხოლო პატარა ქვეყნებმა კი ეს არ ქნათო წაგებაში წახვლთო. ასე წერია კრუგმანის წიგნში გვერდები124-128. იქ მოყვანილი დამტკიცდბიდან მართლაც მასე გამოდის.
    მარა ამ დამტკიცებაში არ არის მხედველობაში მიღებული ის, რომ როცა მეწარმე მეტ საქონელს აწარმოებს და ქვეყანაში წარმოებული პროდუქციის მოცულობა იზრდება ეს იწვევს მშპ-ს ზრდას. უფრო მეტი მშპ კი იმას ნიშნავს, რომ ქვეყანაში მეტი დოვლათი და პროდუქცია შეიქმნა. გამოდის რომ ქვეყნის მოსახლეობა გამდიდრდა, რადგანც მეტო პროდუქტი აწარმოვა. (იქვე ამტკიცებენ, რომ სამაგიეროდ მომხმარებელმა წაგოო, რადგანაც უფრო ძვირად იყიდაო, კი მარა მთლიანად ხომ ქვეყანაში მეტი პროდუქცია შეიქმნა და მთლიანად ხომ გამდიდრდა ქვეყანა? ასე ხომ გამოდის? მომხმარებლის ზარალი ითვლება იმით, რომ მომხმარებელს ახლა ძვირად ნაყოდი პროდუქტიდან ნაკლები სიამოვნება რჩება, რადგანც იმაზე ძვირად იყიდა ვიდრე ადრე ყიდულობდა. აი ეს ითვლება მომხმარებლის ხარჯებში, ანუ გამოდის, რომ მართალია საზოგადოება უფრო გამდიდრდა, მარა მომხმარებლის უკმაყოფილება იმდენად გაიზარდა რომ ამან ვერ გადაწონა გამდიდრებით მიღებული სიამოვნება და მართლაც მასე გამდოის იმ მსჯელობით. გამოდის რომ რეალურ მატერიალურ მოგებას აჭარბებს სუბიექტური უკმაყოფილების გრძნობა. ეს რამდენად რეალურია ცხოვრებაში ეს კიდე სხვა საკითხია, მარა მე ყურადღებას სხვა რამეზე შევაჩერებ. არ გამიკვირდება, რომ ერთ დრეს ვორაცამ დამტკიცოს, რომ ეს მიდგომა სისულელეა. ძნელია დაიჯერო რომ სწორად თვლი მომხამრებლის უკმაყოფილების დონეს და რომ ის რეალურად ფულად ერთეულებში გამოსახულ მეტ ქონებას აჭარბებს. )
    მოდით ჩავთვალოთ რომ მართლაც მასეა. ხო მარა მშპ ხომ გაიზარდა მაინც? ანუ თუ საერთოდ ქვეყანა გამდიდრდა ფულადი გამოხატულებით, ეს ხომ ნიშნავს, რომ მას მეტი ფული შეუძლია დახარჯოს და მეტი რამ იყიდოს> ანუ თუ მშპ გაიზარდა ეს როგორ მოხდა ისე, რომ ამან არ იმოქმედა მოთხოვნის მრუდზე? მაშინ ხომ იმ ვაჭრობის მოდლებში მოტხოვნის მრუდი, რომელიც უცვლელი რჩება ერთ ადგილზე ხომ უნდა იწევდეს მარჯვნივ, რაგდანც საზოგადოება გამდიდრდა და მეტის შეძენაც შეუძლია. აი ეს მომენტი არ არის გათვალსიწინებული ამ მოდლებში, თორემ როცა გაითვალისწინებ, იმას რომ მოთხოვნის მრუდი მარჯვნივ იწევს მშპ-ს ზრდის გამო, მაშინ მომხამრებლის მოტხოვნაც იზრდება და კმაყოფილებაც. ნახაზებზე ეს ნაჩვენები მაქვს ფურცელზე, რომელიც კრუგამნის წიგნში ჩავდე იმ გვერდებში. ამ შემთხვევაში მომხმარებლის კმაყოფილებაც ბევრად გადააჭარბებს ვიდრე მანამდე იყო, რადგანაც მოთხოვნის მრუდი ზემოთ აიწევს. აბა რაში ჭირდებათ ამის მტკიცება ამერიკელ მეცნიერებს?
    საქმე იმაშია, რომ როცა ეკონომიკა არის მიწოდების ჰორიზონტალურ უბანზე, ანუ მაღალი უმუშევრობის პირობებში (რა მდგომარეობაც ეხლა არის საქართველოში) მაშინ საბაჟო ტარიფით გამოწვეული წარმოებული პროდუქციის მოცულობა მკვეთრად გაიზრდება (თუმცა ესეც გამარტივებული და არარეალური დაშვებაა და ამაზეც ვისაუბრებ ქვემოთ, მართლა მასე იოლად არ მოხდება მშპ-ს ზრდა როგორც ერთი შეხედვით ნახაზი გაგვახარებს), როცა ეს მოხდება ეს ნიშნავს, რომ მომხამრებლების ქონება და მსყიდველობითი შესაძლებლოებებიც მკვეთრად გაიზრდება, ანუ მოთხოვნის მრუდიც მკვეთრად გადაიწევს მარჯვნივ და ამიტომ საზოგადების კეთილდღეობის ზრდა, რა ხერხითაც არ უნდა იქნას იგი გამოთვლილი ბევრად მეტი იქნება ვიდრე სხვა ნებისმიერ სახის დანახარჯები. ე.ი. დიდი უმუშევრობის დროს საბაჟო ტარიფს შეუძლაი გამოიწვიოს მშპ-ს მკვეთრი ზრდაც და ამის საფუძველზე კიდე მოთხოვნის მრუდის მარჯვნივ გადაწევაც. რაც ყველანაირად მომგებიანი ჩვენთვის.
    გარდა ამისა ამას დაემატება ხარჯების მულტიპლიკატორის ზრდა, რაც კიდე უფრო მეტად გამოიწვევს მოთხოვნის მრუდის მარჯვნივ გადაწევას (აი ეს მომენატები არ არის გათვალისწინებული იმ მარტივ მოდელებში, რომელცი სახელმძღვანელებშია განხილუი და იმ მოდელებში მოთხოვნის მრუდი უცვლელია, როგორც არ უნდა შეიცვალოს მშპ- და ქვეყანაში შექმნილი პორდუქციის მოცულობა, რაც არ უნდა იყოს სწორი დაშვება, მაგრამ როგორც ქვემოთ ვანხავთ, ამერიკის ეკონომიკის მსგავსი ეკონომიკებისათვის იგი ახლოსაა რეალურთან და ამიტომ მათტვის ეს ჩუმად გაკეთებული დაშვება უფრო რეალურია).
    ამას დაემატება სავაჭრო ბალანსის გამოსწორება, რაც ლარის გაჯანსაღების მიმართულებით იმუშავებს და მას გაამყარებს. და ასევე ბიჯეტის შევსებაც.
    თუ გვაქვს ამერიკული რეალობა, როცა ეკონომიკა სრულ დასამქებსათან ახლოს მუშაობს, მაშინ ვართ მიწოდების მრუდის ვერტიკალურ უბანზე და ამიტომ ტარიფის შემოღება მშპ-ს ზრდას სუალც არ გამოიწვევს, შედეგად არ შეიცვლება მოტხოვნის მრუდიც და ამდენად ამ შემთხვევაში ის მსჯელობა რაც სახელმძღვანელოებშია მოყვანილი სამრთლიანია. ანუ სახელმძღვანელოებიშ მოყვანილი მსჯელობა სამართლიანი ისეთი ეკონომიკებისათვის, რომელსაც სხვა პოტენციალი კეთილდრეობის ზრდია არ აქვს გარდა იმისა, რომ საერთაშორის ვაჭრობიტ მიიღოს ის მოგება და სიკეთე რაც რიკარდოს ტეორიიტ არის ნაწინასწრმეტყველები. ეს თეორიაც უკეთ არწერს მოვლენებს ისეთი შემთხვევბისათვის, როცა ადგილი აქვს სრულ დასაქმებას. ეს მე ცემს სხვა სტატიებში მაქვს ნაქტვამი, ეს სტატიები გამოქვეყენბულიცაა ტავის დროზე.
    უნდა ვაღიარო, რომ ჩემს პირველ სტატიაში რომელიც ეძღვნება არაპირდაპირ გადასახდებს, მეც იგივე დაშვება მაქვს გაკეთებული მექანიკურად და არ მაქვს მხედველობაში მირებული, რომ როცა გადასახადები შემოგვაქვს თავდაპირველ ეტაპზე მოხდება მშპ-ს შემცირება, რამაც შეიძლება იმოქმედოს მოტხოვნის მრუდზე და იგი გადაწიოს მარცხნივ. მეც იქ მოთხოვნის მრუდი ჩათვლილი მაქვს უცვლელად. მაგრამ თუკი კარგად დავფირდებიტ გარკვეულ პირობებში ეს დაშვება რეალური აღმოჩნდება.
    მაგალიტად: თუ ქვეყანაში უმეტესად ფიქსირებული ხელფასებია და ისინი არაა დამოკიდებული გამომუშავებაზე, მაშინ მოტხოვნის მრუდი გარკვეული დროით მაინც უცვლლი დარჩება და მას მერე დაემატება გადასახადებით ამოღებული თანხა და გააძლიერებს მოთხოვნას. ფიქსირებული ხელფასების დროს მოსახლეობის მსყდველობითი უნარი პრაქტიკულად იგივე დარჩება, მოხლოდ მცირე დროით შეიძლება კომპანიებმა შეიკავონ ტავი უმნიშვნელო ხარჯებისაგან და ამით შეამცირონ მოთხოვნა, მარა აქაც შეიძლება ამს ხელი შეუშალოს დადებულმა კონტრაქტებმა. მოკლედ ასეთ პირობებში ჩემი დაშვება ახლოს იქნება რეალურთან.
    ჩემი დაშვება ასვე რეალბასთან ახლოს აღმოჩნდება თუ ხისტი მოთხოვნუს მრუდის მქონე საქონელზე დავაწესებთ ცოტათი გაზრდილ არაპირდპაირ გადასახადს, რომ ამან ძალინ არ იმოქმედოს აგრეგატული მოთხოვნის შემცირებაზე. მაშინაც ჩემი დაშვება, რომ მოთხოვნის მრუდი უცვლეი დარჩება ახლოს იქნება რეალურთან, რადგანაც ამ დროს მშპ-ს არ მცირდება მნიშვნელოვნად და ამიტომაც აგრეგატული მოტხოვნაც არ შიცვლება ძალიან. სამაგიეროდ ასეთი გზით ამოღებული გადასახდების დახარჯვამ მიწოდების ჰორიზონტალური უბნისათვის შეიძლება მნიშვნელოვანი ზრდა მოგვცეს მშპ-სი.
    საერთოდ თუ არაპირდაპირ გადასახადებს დავუწესებთ ხისტი მოთხოვნის მქონე სქონელს, მაშინ მოხმარება ნაკლებად შემცირდება. მერე თუ ამ თანხებს დავხარჯავტ ისეთ ეკონომიკაში რომლის მიწოდების მრუდიც ჰორიზონტალურია, მაშინ მშპ-ს ზრდის ეფექტი უფრო მკვეტრი იქნება. ეს მე როგორც მახსოვს იმ სტატიაში მაქვს განხილული.
    ანუ ჯობია პირველადი მოხმარების საგნებზე ცოტათი მეტი იყოს არაპირდაპირი გადასახადდები და შემდეგ სოციალურად დაუცველ პირებს ავუნაზღაუროთ ეს დანახარჯები. ეკონომიკის უფრო სწრაფ ზრდას მივარწევთ ასე. რარიბ ქვეყნებში მოთხოვნის მრუდი უფრო ხისტია, რადგანაც რარიბი ქვენი მოსახლეობა ფულს ძირიტადად პირველად მოთხოვნის სქონელში ხარჯავს და ამიტომ აგრეგატული მოტხოვნის მრუდიც უფრო ხისტია, რაც ჩემს დაშვებას უფრო რეალურს ხდის ღარიბი ქვეყნების შემთხვევაში. ეს უფრო უკეთ გასაგები რომ გავხადო ასეთ მაგალიტს მოვიყვან. გადასახდებიტ მტავრიბა აიძულებს მოქამქეს, რომ თუ უნდა თვითონ სახლში რაიმე წაიღოს, ამიტომ ის ვალდებული მისთვისაც იმუშაოს და გარკვეული პროცენტი სამუშაოების ხელუსიფლებსიავისაც შეასრულოს. როცა ქვეყანა მდიდარია, მაშინ მოქალქე იოლად იტყვი უარს დამატებით სამუშაოს შესრულებაზე, რადგანაც პირველად მოთხოვნის საგნების საყიდლად ფული საკამრისი აქვს და ფუფუნების საგნებს იოლად შეელევა, თუ თვლის რომ ამდენი შორმა არ უნდა და ეზარება. მაგრამ რარიბ ქვეყნებში საწყალი მოქალქე იულებულია დათანხმდეს უფრო მეტი იმუშაოს, ტორემ ამშინ სახლში აუცილებელი საქონის შესაძენ ფულსაც ვერ შეიტანს და აითი ხელისუფლება მას უფრო მილოად აიძულოს მეტი იშრომოს და მეტი დოლათი შემქნას. აი ეს შინაარსი დევს ხისტი და ელასტირუ აგრეგატული მოტხოვნის მრუდებში. ამიტომ გამოდის ბევრი რამ სხვანაირად ვიდრე მაღალგანვიტარებულ ქეყნებში. როცა ჩვენი ეკონომიკაც მიუახლოვდება სრულ დასაქმების ზღვარს, მაშინ ჩვენც უნდა ვიფიქროტ საბაჟო ტარიფების შემცირებაზე.
    როგორც ჩემი მსჯელობიდან ცანს, არსად არ არის გათვალისინებული მშპ-ს ცვლიელბის გავლენა მოთხოვნაზე. ყველგან იტვლება, რომ ოტხოვნა უცვლლად რჩება რაც არა სწორია მარალი უმუშევრობის პირობებში, მიწოდების ჰორიზონტალურ უბანზე. ეს კი ძალიან ბევრ რამეს ცვლის და სხვა შედეგბს გავძლევს ვიდრე წიგნებშია განხილული. ასე რომ თუ მხედველბაში იქნება მირებული მშპ-ს ვვლილებასტან ერტად მოთხოვნის მრუდის ცვლიელბა მაშინ საბოლოო შედეგი ბევრ სხვა ფაქტორზე იქნება დამოკიდებული და არ იქნბეა ისე ცალსახა, როგორც წიგენბში წერია. იგი დამოკიდებული იქნება იმაზე, ტუ მიწოდების მრუდის რა ადგილზე ოპერირებს ქვეყნის ეკონომიკა(ჰორიზონტალურზე, თუ ვერტიკალურზე), იმაზეც თუ როგორია მოტხოვნის მრუდის სიხისტე და ელსატიურობა.
    ახლა იმაზე თუ რატომ ვწერ, რომ ჩვენს შემთხვევაში მიუხედავად იმისა, რომ მიწოდების ჰორიზონტალურ მრუდის ადგილზე ოპერირებს ეკონომიკა მხოლლდ მოტხოვნის ზრდა ტავისტავად მაინც არ გაოიწვევს წარმოებული პროდუქციის ზრდას მეთქი. საქმე იმაში, რომ მართალია უმუშევრობა დიდი, რაც გვაძლევს უფლბას ვამტკიცოტ, რომ ვართ მიწოდების მრუდის ჰორიზონტალურ უბანზე, მარა ჩვენი მრუდი მაინ არაა ჰორიზონტალური, ამას ხელს უშლის, ის რომ ჩვენ არ ვიცით არაფრის წარმოება. ანუ უმუშევრობა კია დიდი, მარა იმის გამო, რომ არ ვიციტ საწმლის კეთების მეტი არაფერი სხვა წარმება, ამიტომ ეს უმუშევარი ხალხი ასე იოლად არ სამდება. ამერიკაი კი რადგანაც ბევრი დარგები განვიტარებული, უმუშევარი უფრო იოლად დასაქმდება. როგორც კი რეზერვი გამოჩნდება უმუშევრების სახიტ ისინი მოთხოვნის ზრდასტან ერთად იოლად მოახერხებენ სამჺსას შოვნას, რადგანაც ამერიკის წარმოებას არ უჭირს საჭირო ტექნოლოგიების და საწარმოო ძალების უცებ მისადაგება გაზრილი მოთჴოვნისადმი. ჩვენთან კი გაზრდილი კოტხოვნა ისევ საზკვებაში წავა და ისევ იქ განოიწვევს დასაქმების ზრდას, ამრა იქაც ბაზარი ათვისებულია ბოლომდე და ეს დარგი ვერ დაიტევს ყევა სამუშაო მაძებარს. ამიტომ თუ გვინდა, რომ ჩვენი მიწოდების მრუდი უფრო ელსატირუი გავხადოთ ამიტომ სახელმწიფო უნდა მიეშეველოს ეკონომიკას, რომ ბევრი ახალისაწარმოო ხაზები და საჭირო ტექნოლიგიური ცოდნა შემოიტანოს. რომ გაზრდილი მოთხოვნა სწრაფად გადავიდეს მიწოდების ზრდაში.

  32. ჩვენ კი ვიძახით, რომ მოთხოვნა გაიზრდება, მიწოდება უპასუხებს. ტარიფს მოვუმატებ და მიწოდება მშპ-ს ზრდითბუპასუხებს, მარა არსად არ წერია და არავინ იცის ზუსტად თუ როდის და რამდენ ხნში უპასუხებს მიწოდება მოტხოვნას და საერთოდ რა რამდენ ხანში მოხდება. ეს დრო ძალიან ბევრ რამეზეა დამოკიდებული და ერთერთი სწორდ ისაა, რომ ცვენ შემთხვევაში ეს დრო შეიძლება ძლიან დიდი იყოს, რადგანაც ჩვენ ძნელად მიგვიწვდება ხელი უახლესი საწარმოო ტექნოლიგიებისადმი. ამიტომ თუ ამერიკაში მოტხოვნის ზრდას ქვეყნის ეკონომიკის მიწოდება ორ წელიწადში უპასუხებს ჩვენთან შეიძლება 5 წელიწადსაც ვერ უპასუხოს და შეიძლბა საერთოდაც ვერ უპასუხოს და მხოოდ ინფლაციაში გამოისახოს მოტხოვნის ზრდა. იმიტომ რომ არ ვიცით არაფრის წარმოება და ახალ ტექნოლგიებზეც ძნელა მიგვიწვდება ხელი., რაც დრო გავა კიდე უფრო გართულდება ტექნოილიგიებჯ და გაძვირდება, ამიტომ მომავალში შეიზლება ეს სრულად ადაუჭრელ ამოანად იქცეს. ანუ ჩვენტან სრტრუქტურული ხარჯბი ძლაინ დიდი შეიძლებ იყსო და იმდენადაც რომ შეიზლება დამოუკიდებლად მეწამრემ იგი ვერც ვერასრდროს დაძლიეს. აი ეს ყოველთვის რჩებათ მხედველობიდან ჩვენს ე.წ. ეკონომისტებს.
    მე რომ ვწერ, რომ საბაჟო ტარიფი გავზარდოთ და რარაც დაგრები ამუშავდებაო, მხედველობაში უნდა მივიღოთ, რომ საქართველოს ეკონომიკა დრეს პრაქტიკუალდ უცხოეთიდან შემოტანილი საქონლის ვაჭრობაზე დგას. თუ სბაჟობტარიფს გააძვირებ ყევალ საქონელზე ერთდროულად ამდენი მაღაზიები დაიკეტება და მოსახლოების ნახევარი უმუშევარი აღმოჩნდებ., სწორდ იმიტომ, რომ სანამ ადგილობრივი ეკონომიკა საბაჟო ტარიფის გაზრდას ისე უაპსუხებს როგორც ტეიორიიდან გამოდის, მანამდე ძალიან დიდი დრო გავა და ამასობაში კი უამრავი უმუშევარი მეყოლება. იმ მოედლებში იგულისხმება, რომ როგორც კი გაძირდა ტარიფი მასინვე მოიმატა მშპ-მ. მარა რეალურად ეს სუალც არა მასე და ამას დიდ დრო ჭირდება ჩვენს შემთხვევაში კიდე უფრო მეტი.
    ამიტომ უნდა მოვიქცეთ ასე. ვთქვათ შევისწავლეთ ბაზარი და აღმოვაჩინეთ რომ ამ მომენტში აზრი აქვს მდფ-ების წამოების ამუშავებას. მაშინ იმის მმაგივრად რომ ყველაფერზე ერთდროულად გავზარდოტ საბაჟო ტარიფი ჯობია იგი გავზარდოთ მხოოდ იმ საქონელზე რომლის წარმოების განვიტარებაც გადავწყივტეთ. ამითი მომხადებული შვხვდებიტ ტარიფის გაზრდას ამ დარგში და უცებ მივაშველებტ ამუშავებულ საწარმოს, ისე რომ ამასობაში სხვა იმპორტული საქონლით ვაჭრობა არ დაზარალდეს და არ მივიღოთ დიდი რაოდენობის უმუშევარი ბევრ დარგში. ასე ნელ-ნელა უნდა გავაფართოოტ სდასაბეგრი სქონლის რიცხვი და =არალელურად უნდ ავამზადოთ საწარმოები ასამუსაოვებლად.

  33. გადასახადები უნდა შევამციროთო ნაცები რო იძახიან არაა სწორი. სულ რომ გაუქმდეს გადასახადები მაინც არ ამუშავდება ქართული ეკონომიკა. როგორ ჩავატაროთ ექსპერიმენტი, თორემ ერთი წელი გვენახა და ნახავდით, რომ არაფერი მოხდებოდა. საქართველოს ეკონომიკას სულ სხვა დაავადება აქვს და დიაგნოზს არასწორად სვავენ.
    ბოლო-ბოლო გადასახადები რომ საქმეს არ შველის მაგ ტავისუფალი ინდუსტრიული ზონიდანაც ხომ ჩანს? ვინ მოგვაწყდა ერთი ქუთაისის, ან ფოთის ტავისუფალ ზონაში, რომელი ბიზნესმენები? მანდ ხომ ბევრად მეტად შეღავათიანი საგადასახდო რეჟიმია? ნუთუ საკმარისი ექსპერიმენტი არაა, რომ მიხვდეთ, რომ ეგ არასწორი დიაგნოზია? მეტი უკეთესი ექსპერიმენტის ჩატარება ფიზიკაშიც კი ვერ ხერხდება. აწი მარტო თავის განძრევა და გაანალიზება ჭირდება მაგ შედეგების. მარა მაინც აკვიატებული გაიძახიან გადასახადებიო. გადასახდები ისედაც დაბალია აქ. ევროპაში გადასახადების დონე 80% ს აღწევს და მაშინ რატო არ იქცევა საფრანგეთის, გერმანიის, ან სკანდინავიის ქვეყნების ეკონომიკები?ევროპაში ტელევიზორიც კი იბეგრება, მარა ქვეყნები მაინც ყვავიან. გადასახდებს მარტო მაშინ აქვს მნიშვნელობა, როცა სხვა ყველა პირობები ერთნაირია. ამის შედმეგ უყურებს მეწარმე გადასახადების დონეს და ადარებს ყველა სხვა ერთნაირი პირობების, მერე გადასახადებში თუა განსხვავება.
    მეწარმისათვს გადასახადებზე მეტად მნიშვნელოვანია მისთვის უკეთ გასაგები კულტურული გარემო და არა გადასახადები. ეს ჩემი მოფიქრებული არაა. ეს ნათქვამი აქვს ნობელის პრემიის ლაურიატ ეკონომისტ პოლ სამუელსონს.

  34. გადასახადების არსი გლეხურად რომ გავაგებიო ამ მემარჯვენე დებილებს და ამომრჩეველს ასე ჯობია განვუმარტოთ. მე მგონი ადრეც მაქვს დაწერილი.
    ვთქვათ ქვეყანაში არის უმუშევრობა, ეს ერთი ადამიანის პირობაზე იგივეა რაც რომ ერთი პერსონა 8 საათის მაგივრად მუშაობდეს 4 საათი (ანუ ქვეყანაში მოსახლეობის ნახევარი უმუშევარია). ამ 4 საათში მან შექმნა 1 ლარის პროდუქცია. მე სახელმწიფომ ვუთხარო, რომ თუ გინდა სახლში წაიღო რამე, მაშინ ამ ლარიდან 20 თეთრი მე უნდა დამიტოვოო, ხოლო 80 თეთრი შეგიძლია სახლში წაიღო. ეს არც ისე დიდი ტანხაა და ჩვეულებრივ მშორმელი ამაზე დათანხმდება (თუ მე გადასახადს მოვთხოვდი 80 თეთრს მაშინ იგი საერთოდ უარს იტყოდა მუშაობაზე, მარა 33%-მდე არაფერს არ იტყვიან უარს). წიგნებში განხილულია გადასახადების ამორების მექანიზმი მარტო ამოღების მომენტამდე. ხოლო რა ხდება მას შემდეგ როცა სახელმწიფო იწყებს ამ გადასახდის ამორებას იმავე ტავში არ არის განხილული და სახელმწიფოს ხარჯვის ეფექტები კიდე ცალკეა განხილული, იზოლირებულად. ჩვენ კი ავდგეთ და ეს პროცესები შევაერთოთ. თუკი მოსახლეობას მხოლო 80 თეთრი დარჩა, ბუნებრივია მაშინ ნაკლებს შეისყიდის და ამდენად მშპ მოიკლებს. მარა აქ არ გაგვითვალსიწინებია თუ რა შედეგს მოგვცემს როცა სახელმწიფოც დაიწყებს იმ აღებული 20 თეთრის ხარჯვას.
    ამ დროს სახელმწიფო იმ 4 საათით დასაქმებულ მუშას ეუბნება რომ მე აგერ გამჩნდა 20 თეთრი და მოდი ამ 20 თეტრის შეკვეთას მოგცემდა ბარემ დრო მაინც გაქვს და ამ 20 თეთრის სამუშაოც შემისრულეო. მუშაც დრო თავზე საყრელი აქვს და მზადაა კიდე ერთი საათი წაიმუშაოს იმ 20 თეთრისათვის.
    რა მივიღეთ შედეგად? შედეგად მივიღეთ ის რომ სახელმწიფომ აიძულა მუშა 1 ლარად შეესრულებია 1,2 ლარის სამუშაო. ახლა ეს რომ დეფლაციის მხარეს იმუშავებს ხომ უკვე ნათელია? ნაკლები ფულით მეტი სამუშაო შესრულდა და უფრო მეტად დასაქონლდა ლარი.(თუ გადასახადებს შევამცირებდით მაშინ საწინააღმდეგო ეფექტები გვექნებოდა და ლარის დასაქონლების ნაცვლად მისი დასაქონლების შემცირებას მივიღებდით, ამდენად ასეთ პირობებში გადასახადების შემცირება და დაუსაქონლებელი ფულის მოსახლეობაში დატოვება მხოლოდ ლარის გაუფასურებას გამოიწვევს) ამაზე არ დამთვარდება საქმე და სახელმწიფო მერე იმ 20 თეთრიდანაც იღებს მე-5 ედს, ანუ 4თეთრს და იმ 4 თეთრითაც იგივეს აკეთებიებს მუშას რასაც მანამდე 20 თეტრით აკეტებდა. ესაა მულტიპლიკატორის ეფექტივით, რომელიც ისე როგორც მულტიპლიკატორის ეფექტი ნელ-ნელა მიილევა. მარა გამოვა, რომ რეალრად 20%იანი გასადახადით სახელმწიფომ მუშას 25 თეთრით მეტი სამუსაო შეასრულებია და მუშამაც სახლში 1 ლარი კი არა დაახლოებით 1,05 ლარი წაიღო. (იმიტომ რომ ის 4 თეთრიც ხომ მას გადაუხადეს? და მერე იმ 4 თეთრიდან კიდე 1 თეთრი, ანუ მტელი საზოგადოება საბოლო ჯამში გამდიდრდა, არდა მემარჯვენეები ამტკიცებენ საწინააღმდეგოს).
    ახლა ვნახოთ რა სიტუაციაა როცა მუშა 8 საათს მუშაობს და მეტის გაკეტება აღარ შეუძლია. დატვრითულია მაქსიმალურად. ანუ ქვეყანაში სრული დასაქმებაა.
    თუ სახელმწიფომ წავართვი 20 თეთრი და ვუტხარი, რომ ამ 20 თეთრის დამატებითი სამუშაო შემისრულოს, ბუნებრივია ვეღარ შემისრულებს, რადგანაც მეტი არაქათი არ აქვს, არც დრო. ამას ქვია ეკონომიკა დატვირთულია ბოლომდე და მეტი გაზის მიცემა მის გადახურებას იწვევს. ანუ მატორის აბაროტები იზრდება ,ნარა სიჩქარე კი არა. რაც დიდ ინფლაციაში გამოიხატება. ასეთ დროს მარტო ფასების მატების ეფექტი ექნება გადასახადებს, რადგანაც გადასახადები ფასში შევა(სახელმწიფოს მხრიდანაც დამატებითი თანხის გადახდა არ გამოიწვევ პროდუქციის მატებას და მარტო ფასების ზრდას გამოიწვევს), ხოლო დამატებითი პროდუქციის წარმოებას აღარ გამოწვევს. სწორედ ასეთი სიტუაციაა დასვლეთ ევროპის ქვეყენებში. ამას ვერ ხვდებიან ჩვენთან თუ რა განხვავებაა მათსა და ჩცვენს შორის და მექანიკურად გამდოქვთ ეკონომიკის მართვის ის ხერხები რასაც დასასვლეთში აკეთებენ. მე მგონი ასე გლეხურად უფრო გასაგებია.

    • ხო არის ნათქვამი, თუ რამე ისე არ შეგიძლია ახსნა, რასაც 10 წლის ბავშვი ვერ გაიგებს ე.ი. შენც არ გესმის ის საკითხი კარგადო. ერთი იმ მემარჯვენეებს აახსნევიეთ გადასახდების ეფექტები გლეხურად და როგორ ახსნიან ერთი? საერთოდ ვერ ახსიან და გეტყვიან, რომ ბევრი რამ არ იცი და ამიტომ ვერ გაგებიებთო. ))

    • ეს მსჯელობა უფრო კორექტულია საშემოსავლო გადასახადებისათვის და ამიტომ ამ ეტაპზე პროგრესული საშემოსავლო გადასახადი ყველაზე კაია. მარა არაპირდაპირი გადასახადებსაც აქვს მოქმედების მსგავსი ეფექტები, რადგანაც ისინიც ამცირებენ იმ თანხას რაც მუშამ სახლში უნდა წაიღოს, მარა ამავე დროს უფრო საგრძნობია ამ გადასახადების მოქმედება ფასებზე. ასე რომ არაპირდაპირი გადასახდებისატვის ეს ყევალფერი ცოტა უფრო მაღალი ინფლაციით მიმდინარეობს.

  35. ზოგადად სახელმძღვანელოებში წერია, რომ კრიზისი დროს უნდა შეამცირო გადასახადები და გაზარდო ხარჯები. ამას აკეთებენ დასავლეთში. ანუ ხარჯების ზრდით ზრდიან აგრეგატულ მოთხოვნას და ამცირებენ გადასახდებს, რომ მიწოდების მრუდი ქვემოთ დაწიონ და მისცენ ეკონომიკას საუალება გაზრდილ მოტხოვნას ადეკვატურად უპასუხოს. ანუ რესურს გამოანტავისუფლებენ სახელმწიფო ხარჯებიდან და ეს ხარჯები მიემართება ეკონომიკაში, კომერიცულ სფეროში. რადგანაც დასავლეშთი ბერვი დარგი და ტექნოლიგიაა ხელმისაწვდომი, ბაზარი ბერვად უფფრო ოპტიმალურად ახერხებს გაონტავისუფლებული სახელმწიფო ხარჯების განთავსებას ყველაზე მომგებიან დარგებში. ანუ ბაზარი ავტომატურად ირცევს საუკეთესო დარგს რომ გაზრდილ მოტხოვნას უპასუხოს დ ამით სახელმწიფო ხარჯებიდან გამონტავისუფლებული ტანხები ყველაზე ოპტიმალრუად ჩააბანდოს წარმოებაში.
    ჩვენც რომ იგივე გავაკეთოთ რა მოხდება ჩვენს შემთხვევაში? ჩვენს შემთხვევაში გაზრდილ მოთხოვნას ეკონომიკა მხოლოდ ახალი მაღაზიების და საზკვების ობიექტების გახსნით უპასუხებს, რადგანაც სხვა ტექნოლგიები ხალხისათვის ხელმისაწვდომი არ არის და რაც იციან იაფ და ტავიუფალ სახსრებს იმაში მიმართავენ. ეს მარაზიები კი მაღალი კონკურენციის გამო ძალიან დაბალ მარჟაზე იმუშავებენ და გალოტრების მაღალი რისკი ექნებათ. ჩვენთან იგივე მეთოდი არ იმუშავებს, რადგანაც ჩვენ ხლხს ხელი არ მიუწვდება ბევრ ტექნოლგიაზე, რომ ასარცევად ქონდეს საქმე თუ სად ჯობია მიმართოს სახელმწიფოს მიერ გამონტავისუფლებული ტანხები (ანუ ისევ სახელმწიფო აფინანსებს ორონდ ბანკების მეშვეობით დასავლეთში კერძო სექტორს, ის დამტებიტი თანხები ხომ სახელმწიფოსი იყო, მაგრამ კერძ სექტორს უტოვებს უფლებას თვითო გადაწყვოტოს,თუ რაში ჩადებს ფულებს). ჩვენს შემთხვევში კი დანამდვილებჲტ ვიცით, რომ მხოლოდ ამ ორ სფეროში წავა ფულის ძირიტადი მასა.
    ამიტომ ამ ეტაპზე ჯობია ხარჯების ზრდასტან ერთად სახელმწიფომ მიმართოს დეფიციტურ ხარჯვას (ეს არ აქცევს ქვეყანას, თუ სწორად იქნება დახარჯული ფული, მით უმეტეს თუ ადგილობრივი სესხებით ფინანსდება ეს დეფიციტი და არა უცხოურით. ეკონომიკის ზრდასთან ერთად ამ სესხი წილიც მცირდება და ამიტომ, ტან შიდა სესხი შეგიძლია არასდროს გადიხადო და სულ გადაავადო, ახალი ობლიგაციების გამოშვებით, თუმცა პროცენტი კი უნდა იხადო წესიერად, თორემ ობლიგაციები გაუდასურდება). შემდეგ გადასახადები გაზარადოს(პირველ რიგში საშემოსავლო პროგრესული და მერე საბაჟო, მერე აქციზები, მოგების გადასახდი უნდა შემცირდეს, მარა სხვა მიზნისათვის). ამ დროს მოსახლეობა იძულებულია დალექილი ფული აამოძრაოს. ამას თუ დავუმატებთ ამორებული გადასახდების სახელმწიფოს მხრიდან ხარჯვასაც მაშინსაერთი9 მოთჴოვნა სინამდვილეში დაახლებით მეთხედით იზრდება, რადგანაც გაზრდილ გადსახადებს ადამიანი პასუხობს სამი მეოთხედი ხარჯების შემცირებიტ და ამხცირებს დანაზოგებს ერთი მეოთხედით. გადასახდის ამორებისას და მერე ხარჯვისას შენ იმ შემცირებულ სამ მეოთხედს უკან აბრუნებ, ოღონდ სახელმწიფოს ხარჰჯების სახით და უმატებ დალექილ ერთმეოტხედსაც, როე,ლიც მერე მულტიპილიკატორის მოქმდებჲტ თითქმის იმდენი ხდება რაც დამატებით ამოღებული გადასახდების მოცულობაა. ამაზე მე მიწრია ჩემს პირველ სტატიებში. საბაჟოს ტარიფები გაზრდით კი ეს მულტიპოლიკატორი კიდე უფრო იზრდება და სავაჭრო ბალანსიც უმჯობესდება.
    დამტებით ამოღებულ ყანხებს კი სახელმწიფო ამ ეტაპზე უკეთ დახარჯავს. მას შეუძლია იგი დახარჯოს ინფრასტრუქტურლ პროექტებშიც და ასევე უცხოეთიდან საჭირო ახალი ტექნოლოგიების შესაძენად. მარა ამ დროს ჯობია უცხოეთიდან გარკვეული სავალუტო რეზეფვი მოვიზიდოთ (ან პირვატიზაციით, ან სხვა ინვესტიციიტ, ან უცხოელებს შევუკვეთოტ ახალი საწარმოს აშენება, ან ბოლო-ბოლო ვისესხოთ უცხოეთიდან მარა იგი მომეგბიან კომერციულ საქმეში უნდა ჩაიდოს, რომ ამ სესხმა საკუტარი ტავსი ამორება შელოს იმპროექტიდან. ) როცა გაზრდილ ხარჯებტან ერთად უცხოეთიდანაც მოიზიდავ ვალურტას, მაშინ ლარის კურსს არაფერი დაემუქრება. ეს პირველ ეტაპზეა ასე საჭიროა თორემ მერე თუ ამუშავდა ეკონომიკა უცხოეთიდან არაფრის მოზიდვა არ დაგჭირდება. ლარების დიდი რაოდენობიტ ხარჯვისას, როკელიც საჭიროა რომ ეკონომიკა სწრაფად იზრდებოდეს, პარალულურად პირველ ეტაპზე უნდა იქნას უზრუნველყოფილი სავალუტო რესურსების შემოდინებაც, თორემ დდი რაოდენობიტ ლარის გამოყრა ლარს გააუფასურებს. პარალელურად ადგილი ექნება ინფლაციას, მარა ინფლაცია სურდოა ეკონომიკსათვის, თუ იგი ორ ნიშნა არაა და აუცილებელი გვერდითი მოვლენაა ეკონომიკის ზრდის.
    აი ესაა ფაქტიურად ის ანტიკირისული გემამრაც ახლა ჭირდება ქვეყანას.

    • ის რასაც ახლა სავალუტო ფონდი გვტავზობს, არი კრიზის კიდე უფრო გაღრმავების გარანტია. ხარჯების შემცირება ამ ეტაოზე არაფრით არ შეიძლება. ეს მოთხოვნის მრუდს გადაწევს მარცხნივ. ამავე დროს გადასახადების გაზრდა და ამორებული ტანხების არ დახარჯვა კი მიწოდების მრუდსაც გადაწევს მარცხნივ და მივირებტ საშინელ სურათს. შემცირდება მშპ- ც და ეს ყველაფერი მოხდება ფასების მკვეთრი ზრდის ფონზე. ის რასაც კვირიკაშვილი იძახის, ანუ ხარჯების შემცირება და გადასახადების შემცირებაც. გამოიწვევს მოტხოვნის მრუდის მარცხნივ გადაწევას და მიწოდების მრუდის დაბლა დაწევას. ანუ ისევ გვექნება მშპ-ს შემცირება, მხოოდ ცოტა ნაკლები ფასების ზრდის ფონზე. ნაკლები იქნება ფასების ზრდა გამოწვეული მიწოდების მრუდის დაბლა დაწევის გამო. მარა მეორს მხრივ ხალხში უაზროდ და გამოუყენებლად დალექილი ფული მაინც გამოიწვევს ინდლაციას, თუმცა ნაკლები დოზით, ვიდრე პირველ შემტხვევაში.

    • თუ გადასახადებს შევამცირებთ და ხარჯებს გავზრდით როგორც ამას დასავლეთში აკეებენ და როგორც წიგნებში წერია, ჩვენთან არ იმუშავებს კიდე იმიტომ რომ ჭრბი ფული, რომელიც ბანკებში მოხვდება და მოსახლეობაში არ წავა ინვესტიციებში, როგორც დასაველშთი ხდება.. მისი მხოლოდ ნაწილი წავა ინვესტიციებში და ისიც ისეთ დარებში როგორიცაა სახაჭაპურეები და მარაზიები. აქ კი ისეა გაჯერებული დარგი, რომ ბანკები არ მისცემენ მთელ ზედმეტ ფულს მსესხებლებს ამ დარგებში ჩასადებად, რადგანაც ამ გაჯერებულ დაგრებშ მოგების ნორმა მცირეა და გაკოტრების შანსი დიდი. სხვა რამის კეთება კი ჩვენთან არ იციან. ამიტომ ბანკებში ზედმეტი ფულის დიდი ნაწილი დაუსაქონლებელი დარჩება. ანუ მიწოდება ფულის იქნება მაღალი და მოთხოვნა კი დაბალი. დღესაც ბანკებს უკვე საკმარისი ფული აქვთ, იმიტომაც არის უკვე საკმაოდ დაბალი პროცენტები, მარა მაინც ვერ იტვისეს ამას ბიზნესი, რადგანაც წესიერი პროექტები არ შედის ბანკებში დასაფინანსებლად. მერე იმის გამო, რომ ეს ფული ტყუილად არ იდოს მაინც და ცოტა რამ მაინც გააკეთონ ბანკებმა გადავლენ განვადებების დაფინანასებაზე, სადაც პროცენტი უფრო მაღალია და ამიტმ მოხდება იმპორტის წახალისება, რაც კიდე უფრო გააფუჭებს სავაჭრო ბალანს. ამიტომ ჯობია ის ფული ხალხის ხელში კი არ მოხვდეს, არამედ ხელისუფლებამ გამოიყენოს უფრო კომპეტენტურად. აი ამიტომ ვარ წინააღმდეგი გადახასდაების შემცირების. თუმცა ხარჯები უნდა გაიზარდოს მაინც. დასავლეთში ეკონომიკური კრიზისისას ბიუჯეტის დეფიციტის არავის ეშინია და პირიქით ეკონომისტებიც მოუწოდებენ ხრჯების ზრდისაკენ. ხარჯების გარეშე ეკონომიკის კრიზისიდან გამოყვანა შეუძლებელია.

      • იმის გამო, რომ გადსახადების შემცირება დანაზოგებს გაზრდის, რომელსაც საბანკო სისტემა ინვესტიციებში მთლიანად ვერ გარდაქმნის, ზემოთ მოყვანილი მიზეზების გამო, ამის გამო მოხდება ინფლაცია. როგორც ცნობილია დანაზოგები და ინვესტიციები არის ტოლი. თუ დანაზოგი მეტია ვიდრე ინვეტსიცია, ანუ თუ მეტს ინახავს საზოგადოება ვიდრე ახერხებს მის ინვესტირებას, მაშინ დანაზოგი ისე უნდა გაუფასურდეს, რომ ინვესტიციები და დანაზოგები ერთმანეთს დაემთქხვეს. ასე მყარდება წონასწორობა ეკონომიკაში. ამიტომ აუთვისებელი დანაზოგები გაუფასურდება და ინფლაიციას გამოიწვევს. ეს არის მეორე მიზეზი, თუ რატო ვარ წინააღმეგი ჩვენს შემთხვავში გადასახდების შემცირების. ჩვენს საბანკო სისტემას და ბაზარს შეზღუდული აქვს არჩევანი პროექტებში და ამის გამო ხდება ეს ყველაფერი განსხვავებულად ჩვენთან. საბაზრო ეკონომიკა ახერხებს დანაზოგები მიმართოს იმ პროექტებში, რომელიც ამ საზოგადოებისათვის არის ხელმისაწვდომი. ანუ ბაზარი საუკეთსო ვარიანტს ირჩევს იმ ალტერნატივებიდან, რომელიც საზოგადოებისათვის არის ხელმისაწვდომი. ამიტომაც არის საჭირო რაც შეიძლბა მეტი მოწინავე ტექნოლოგია იყოს ხელმისაწვდომი ჩვენი მეწარმეებისათვის., ასეთ პირობებში ბერვად უფრო ეფექტურად განალაგებს რესურსებს ჩვენი ბაზარი.

      • სავალუტო ფონდმა გვირჩია გადასახდები გაზარდეთ და ხარჯები შეამცირეთო. არადა მთელს მსოლფლიოში კრიზისებს განვიტარებული ქვეყნები კეინსის რეცეპტით ებრძვიან და წარმატებით. ანუ ამცირებენ გადასახდებს და ზრდიან ხარჯებს. (გადასახადების შემცირება ჩვენს შემთხვევაში არ გაამრთლებს მარა ეს სხვა უფრო რთულ საკითხია.) ვინც კი რეიგანის მერე სავალუტო ფონდის უკუღმართი რჩევები გაითვალისწინა ყველა კიდე უფრო ღრმად ჩაეფლო კრიზისში და იძულებული გახდა კიდე უფრო მეტად დაეთმო სუვრენული უფლებები ფინანსური ინსტიტუებათვის.
        სავალუტო ფონდის რჩევა გლეხურ ენაზე რომ გითარგმნოთ ასეთია. ოაჯხის უფროსმა შეწყვიტოს საქმის კეთება, მიანდოს ყველაფერი ოჯახის დანარჩენ წევრებს, თან ისე რომ მათ სახარჯო ფულიც ჩამოართვას და ისინი ტავისით გამიყვანენ ოჯახს კრიზისდიანო. როგორ გგონიათ ოჯახის მტავარი შემომტანი და საქმის გამკეთებელი რომ ხელებს გულზე დაიკრეფს, იმ ოჯახში საქმე უკეთ წავა? ან უფულო ოჯახის სხვა წევრები რის გაკეთებას მოახერხებენ? ეს რჩევა არის პირადპირი გზა სტაგფლაციისაკენ. ანუ შედეგად მივიღებთ ეკონომიკის კიდე უფრო შემცირებას ფასების მატების ფინზე.
        თუ ჩემი არ გჯერათ გადახედეთ რეიგანის მერე რომელ ქვეყანას არგო სავალტო ფონდის რჩევებმა?(ამ ფონდის ყველაზე ბეჯითი მოწაფეები გაკოტრებულად გამოცხადდნენ, მაგალიტად მექსიკა და მერე კიდე სხვა ლათინოამერიკული ქვეყნებიც. მხოლოდ ის ქვეყნები განვიტარდნენ რომლებიც თავს უქნევდნენ სავალუტო ფონდს, მარა მაინც ტავის ჭკუაზე ებრძოდნენ ეკონომიკურ კრიზისს. მაგალიტად სამხრეთ კორეა.)
        თუ ოჯახის უფროსი სხვა წევრებზე უფრო უნარიანია, არ ჯობია მან იმათაც ჩამოარტვას ფული და თვითონ დახარჯოს უკეთესად ვიდრე უნიათო ოჯახის წევრებმ? იმის გამო, რომ ჩვნთან მარტო ხაჭაპურის ცხობა და ვაჭრობა იციან ოჯახის წევრება ჯობია, ისევ ოჯახის უფროსმა ისწავლოს სხვა უფრო მომგებიანი საქმე(მაგალიტად კომპიუტერის აწყობა) და ოჯახის სხვა წევრების ფულიც გამოიყენოს ამ საქმეში.

  36. მიუხეადავად იმისა, რომ უმუშევრობა მაღალია, ჩვენი ეკონომიკა ამ ეტაპზე ისე მუშაობს თიტქოს მიწოდების მრუდი იყო ირო მეტად ვერტიკალური ვიდრე ვეულებრივ არის როცა მეწარმეებს უფრო მეტი ტექნოლოგიური არჩვენი აქვს. რადგანაც მარაზიებისა და სახაჭაპურეების დარგი გაჯერებულია და მეტი პოტენცია ჩვენს ეკონომიკას მიუხეადვაად დიდ უმუშევრობჯსა არ აქვს. ასე რომ მიწოდების მრუდის დაბლა დაწევა არ გამოიწვევს მშპ-ს ზრდას. კვირიკაშვილის ვარიანტს ვიხილავ. ,,დაჟე” შეიძლება ფასებიც კი არ გაიფდეს. ანუ ეს ვარიანტი საეთოდ არ იმოქმეებს არც მშპ-ს დონეზე და არც ფასებზე. მარა მოთხოვნის შემცირება ერთის მხრივ იმოქმედებს მშპს-ს შემცირებაზე და მეროეს მხრივ კი ხალხში დარჩენილი დალექილი ფული ინფლაციაზე. ასე რომ საბოოლოო ჯამში რომელი გადაწონის ფასების მატებისას ზუსტდა ძნელი სატქმელია, მარა მშპ-ს წინნამდვილად არ წავა და აგრეგატული კოტხოვნის შემცირების გამო უკან გადაიწევს.

  37. თუ ბანკებს მოვთხოვთ რომ სესხები ისეთი პროპრციით მაინც გასცენ ლარებში რა პროპრპციითაც მათ ლარები აქვთ ანაბრებში, მაშინ რისკების გაზრდის გარეშე მოიმატებს სესხების რაოდენობა ლარებში. ტან როცა უნაღდო ანგარიშსწორებას დავნერგავთ, მაშინ უფასო ლარების რესურსი ძალიან გაეზრდებათ ბანკებს და ეს კიდე უფრო მეტად გაზრდის პასივებში ლარების წილს. ასე რომ შესაძლებლობა გვექნება ბანკებისადმი ზედმეტი რისკის გარეშე შეამციროთ დოლარიზაციის დონე ქვეყანაში. ისე უნარდო აბგარიშიწორების დანერგვის პარალელეურად ვალუტის მოზიდვაზეც უნდა ვიზრუნოთ, თორემ ლარის მასა მოიმატებს ქვეყანაში. თან დროულად უნდ ვაშენთ იმპრტ შემცველი საწარმოები და საექსპორტო საწარმოები.

  38. სავალუტო ფონდი. როცა ვალებში ჩაგახრჩობს მერე ან სუვერენიტეტის დათმობას მოგთხოვს, ან რაიმე ნeდლეულის საბადოს, ან რაიმე კარგი აქტივის მისთვის გადაცემას, ან თავისი აგენტების შეყვანას შენს მტავრობაში. ასე ხვდებიან მოულოდნელად მასონები სხვადასხვა ქვეყნების მტავრობებში. მერე ერთი მაინც თუ შეძვრა მტავრობაში უკვე ავთვისებიანი კიბოსავით არიან და კიდე უფრო გამრავლდებიან, სანამ საიდუმლო მსოფლიო მტავრბის სრულ კონტროლში არ გადავა ეს ქვეყანა.

  39. სესხებს როგორც წესი სავალუტო ფონდი იძლევა ინფრასტრუქტურისათვის. არაფრით არ შეიძლება უცხოური სესხის აღება ინფრასტრუქტურისათვის, ან ისეთი პროექტებისათვის, რომლებიც არაა კომერციულად მომგებიანი. როცა უცხოურ ვალს ინფრასტრუქტურისავის ირებ, ერთი შეხედვით კი აკეთებს ვითომ მტავრიბა რარაცას, მარა ამავე დროს ეს ისეთი პროექტია, რომელიც ტავისტავს ვერ ამოირებს. ანუ უცხოური სესხი ავიღეთ ისეთი სამქისათვსის, რომლის პროცენტიცა და ძირიც სხვა ბიზნესებმა უნდა გადაიხადონ და არა თვითონ იმ პროექტმა რაშიც ის ფული ჩაიდო. ანუ წარმატებულ ბიზნესებს დამატებითი ტვირთი ავკიდეთ. ის კი ამდენს ვერ აიტნას, ჩავარდება ფინანსურ გასაჭრსი და მომავალში ქვეყანა ძულებული იქნება კიდე დაიმატოს ახალი სესხი, როემსლაც ისევ ინფრასტრუქტურაში, ანუ არაკომერიცულ პროექტიშ დახარჯვინებენ. ეს არის ჭაობში ჩატრევის ხერხი.
    თუმცა შეიძლება მოვიქცეთ სხვანაირა. ავიღოთ სესხი ინფრასტრუქტურისათვის და ინფრეასტრუქტურა ვავიტაროთ შიდა სესხებით, ან საბიუჯეტო შემოსალებით, ხოლო იმ უცხოური ვალუტით კი შევიძინოთ დასავლური ტექნოლოგიები. ანუ ინფფრასტრუქტურისათვის თუ იმაზე მეტ ტანხას დავხარჯავთ ვიდრე უცხოური ტანხა მოგვცეს დავიწყებთ მტკიცებას, რომ სწრორედ მათი ტანხით გავაკეთეთ გზები (ანუ ვითომ გადავცვალეთ ლარებში ის ვალუტა), ხოლო იმ უცხოურ ვალუტა კი რეალურად დავხარჯავთ ტექნოლოგიებში და მომგებიან კომერციულ პროექტებში. კომერიცული პროექტების არცევისას ყველაზე მეტად საფრთხილოა გასარების ბაზრების დადგენა, თუ სად აპირებ ამ პროდუქტის გაყიდვას, თორემ წარმოება უფრო იოლი ასწყობი იქნება. რომელი ბაზრისათვის აკეტებ პროდუქტს ის უნდა ოქნას მანადე კარგად შესწავლილი.

  40. როგორც რომან გოცირიძე ამტკიცებს მისი ეროვნული ბანკის პრეზიდენტობისას ზურაბ ტყემალაძეს ხელოვნურად გაუკოტრებია ,,ინტელექტ ბანკი” და შეუჭამია 35000 მეანაბრის ფული. ორმაგი ბუღალტერია ქონიათ, თეთრი და შავი. ,,საფოსტო ბანკშიც” მსგავის რამეები ხდებოდა. ბანკს ხელოვნურად აკოტრებდნენ. მე ერთი რამ მაინტერესებს ეს ბატონი გოცირიძე, რომ ამტკიცებს, რომ სახელმწიფო საკუტრება უფრო საშიშიაო და ბიუროკრატია სახელმწიფო საწარმოებს ხელოვნურად აკოტრებსო. აგერ თვითონაც ცოდნია მაგალითი როცა კერძო მესაკუთრემ საკუთარი ბანკი ხელოვნურად გააკოტრა. ასეთი რამეები ბანკეშიც ხდება და საწარმოებშიც. სახელმწიფო საკუთრების პირობებშიც და კერძო საკუთრების პირობებშიც. მტავარია რამდენად კეთილსინდისიერია სახელმწიფოს მეთაური, ან კერძო საკუთრების მფლობელი. თუ კერძო საკუთრება რამდენიმე კაცის საერთო საკუთრებაა, ან ამ საწარმოს დიდი რაოდენობით სესხი აქვს აღებული შეიძება მსხვილმა აქციონერმა მოიფიქროს სქემა თუ როგორ გააკოტროს კერძო საწარმო ისე რომ თვითონ სხვების ქონება მიითვისოს და გამდიდრდეს. ასე რომ იმის მტკცება, რომ კერძო საწრმო ყველა შემთხვევაში უეკთ მუშაობს ვიდრე სახელმწიფო არაა მართალი. რა მნიოშვნელობა აქვს აქციები სახელმწიფოს ხელშია, თუ კერძო მესაკუთრის? მენეჯერი ხომ ორივე შემთხვევაში დაქირავებული უნდა იყოს? ამიტომ უფრო მნიშვენლოვანია ამ მენჯერების კონტროლის ეფექტური მექანიზმების შექმნა. თუ ეს მოხერხდება მაშინ ამუშავდება ეფექტურად საფონდო ბაზარიც და მოხდება ჩვენი რეგიონის ფულადი რესურსების საქართველოში მოზიდვა, როგორც ბიზნესისათვის ყველაზე ხელსაყრელ ქვეყანაში. არ ექნება მნიშვნელობა სააქციო საზოგადოების აქციების დიდი წილის მფლობელი სახელმწიფო იქნება თუ კერძო მესაკუთრეები. გარდა ამისა კოტრდება არა მარტო სახელმწიფო საწარმოები, არამედ კოტრდება 10 ახალი გახსნილი კერძო საწარმოდან 9 და გადარჩენას ახერხებს მხოლოდ ერთი. მარა სახელმწიფო საწამოების შემთხვევაში თუ 8 გაკოტრდა და 2 გადარჩა, ამას მტავრობას არავინ აპატიებს და დაიწყება მთავრობის წინააღმდეგ კამპანიები, ამიტომ როგორც წესი პოლიტიკური მიზნებისათვის ხელისუფლებაშჲ მყოფ პოლიტიკურ ძალას ურჩევნია მოიშოროს ტავიდან პასუხისმგებლობა და იგი ნეტრალურ პოლიტიკუ ძალებს და კერძო მესაკუთრეებს გადააკისროს. არის კიდე მეორე ობიექტუი მიზეზიც. ძალიან ბევრი სამართავი ობიექტის კარგად მართვა სულ უფრო ძნელდება. რადგანაც როგორც აღმოჩნდა, რადმენადაც იზრდება სამართავი ობიექტების რიცხვი იმდენჯერვე ექსპონენციალურად იზრდება მართვის სირთულეები და ამიტომ დიდი რაოდენობოთ ობიექტის ოპტიმალურად მართვა მართლაც ძნელდება. ამიტომ ხდება საბაზრო ძალების გამოყენება და საწარმოების მართვა გადაეცემა კერძო მესაკუთრეებს, რომელთა ხელშიც ხდება ეროვნული ფაბრიკის მცირე შემადგენელ ნაწილებად გადანაწილება და მათ ეკისრებათ პირადი პასუხისმგებლობა ეფექტურ ეკონომიკურ გადაწყვეტილებებზე. ამიტომ არის საჭიროა საბაზრო ეკონომიკა, რომ მართვის პრობლემების ასეთი გზით გადაჭრის საშუალებას იძლევა და არა სხვა რამის გამო. როგორც ვხედავთ ზემოთ ეროვნული ფაბრიკა ვახსენე, რომელიც მცირე ნაწილებად არის გადანაწილებული კერძო პირების ხელში. ანუ თუ ეკონომიკა ეროვნული ფაბრიკაა სინამდვილეში, მაშინ რატო არ აქვს უფლება ამ ეროვნულ ფაბრიკას ხანდახან მტავრობაც წაეხმაროს გარკვეული სირთულეების დაძლევაში და რატომ უნდა დატოვოს იგი დახამრების გარეშე? საერთოდ რამდენიმე მსხვილი საწარმო ტავისუფლად შეუძლია მართოს სახელმწიფომ წარმატებით და ამისი მაგალითებია სკანდინავიის ქვეყნები, სადაც შერეული ეკონომიკა სახელმწიფო და კერძო საკუტრებით და ამ დროს მსოფლიოში ყველაზე მაღალი ცხოვრების სტანდარტებით. ის რომ მსხვილი სააქციო საზოგადებები შეიძლება თანაბარი წარმატებით იმართებოდეს სახელმწიფოსა და კერძო პირის მიერ ამას ამტკიცებს ეკონომიკის ნობელის პრემიის ლაურიატიც, მსოფლიო ბანკის ვიცე პრეზიდენტი და კლინტონის ეკონომიკური მრჩეველი სტიგლიციც. ასე რომ ცოტა მეტი ვიფიქროთ და ვიკითხოთ და ნუ დავრჩებით ბრმა ტყვეობაში 70-იანი წლების ანტისაბჭოთა პროპაგანდის. მით უმეტეს, რომ ბატონ გოცირიძესაც კი ქონია იმის მაგალითი თუ როგორ არაეფექტური შეიძება იყოს კერძო ბანკიც კი. მე კი ეს საფოსტო ბანკში მუშაობისას ვნახე და ვიცი, რომ მტავარია მენეჯერი იყოს კეთილსინდისიერი, ან საწარმო კონტროლდებოდეს მკაცრად. სახელმწიფოს საწარმოც სავსებიტ შესაძლებელია იყოს ეფექტური, თუკი ამ საწარმოებს პოლიტიკური კონიუნქტურისათვის არ გამოიყენებენ და მისი მართვა დამოუკიდბლი იქნება პოლიტიკური ხელმძღავნელობისაგან, როგორც ეროვნული ბანკის. შეიძლება შეიქნას სხელმწიფო ჰოლდოინგი რომელიც სახელმწიფოსაგან დამოუკიდებელი იქნება და იხელმძღვანენელბს მხოლოდ ეკონომიკური მოსაზრებებით, რადგანაც ზოგჯერ ეკონომიკური კრიზისის დროს სახელმწიფო საწრმოები ხელოვნურად მიდიან ზარალზე, რომ ზედმეტი მუშახელი არ გაანტავისუფლონ და პოლიტიკური ქულები არ დაკარგონ, ამის გამო საწარმო შეიძლება მართლაც გახდეს წამგებიანი და არაეფექტური. მარა ამისი მოვლაც შეიძლება.

    • არაფრით არ შეიძება ასევე ფასს წარმოქმნის პროცესში ხელოვნური ჩარევა. თუ ფასები არ იქნა ობიექტრუი, მაშინ შეუძლებელი ხდება ოპტიმალური გადაწყვეტილების მიღება, თუ რა და როგორ იქნას ნაწარმოები, ან რა რაოდენობით. აი ეს იყო კომუნისტების ყველაზე დიდი შეცდომა და ის რომ ყველა უმცირეს საწარმოსაც კი სახელმწიფო მართავდა. ამდენს ვერ აიტანდა ვერცერთი მართვის სისტემა, ალბათ მარტო სტალინის მეთოდები ისიც დროებით. იმიტომაც დაერხა სტალინიზმს, თორემ კიდე დიდ ხანს იმუშავებდა და ჩვენც დაგვერხეოდა.

      • იმიტომაა ორ ნიშნა ინფლაცია საშიში, რო ფასს წარმოქმნის პროცესს აზიანებს, თორემ როცა ეკონომიკა იზრდება ინფლაცია გარდაუვალი თანმხლები მოვლენაა. ასევე საშიშია მაღალი დევალვაციაც, ესეც აზიანებს ფასს წარმოქმნის პროცესს და შეუძლებელს ხდის გადაწყვეტილებების ოპტიმალურად მიღებას.

  41. მე აქ სადღაც დავწერე, რომ ინფრასტრუქტურულ პროექტებში ფულების ზედმეტად ყრას აზრი არ აქვს მეთქი,მარა მაშინ ვგულისხმობდი, ამას როცა ეს ყველაფერი ქართული ფულით კეთდებოდა. როცა ქართული ფულით ვაკეთებთ რამეს, მაშინ რაც შეიძლება უფრო რენტაბელურ საქმეში უნდა დავხარჯოთ, ხოლო როცა ამას უცხოელები აკეთებენ, მაშინ თუ გინდა ზარალიანი პორექტები უფინანსებიათ, ჩვენთვის მაინც კაია, თუ ამავე დროს რაიმეს არ დააზიანებენ შეუქცევადად. მაგალიტად თუ ჩინელები ააშენებენ ანაკლიის პორტს კარგიცაა, თვითონვე დატვირთავენ. ასევე არაა ცუდი თუ სასტურმოებში და ტურიზმში უცხოელები ჩადბენ ფულს, ამასაც თვითონ უკეთესად დატვირთავენ. ჩვენთვის კი ეს მომგებიანი დარგი არაა, შრომატევადია, ამიტომ ჯობია ქართული მწირი კაპიტალი უფრო მომგებიან საქმებში დაიხარჯოს.

  42. ბენდუქიძე იძახდა, რომ ეკონომიკას ბარიერები უნდა მოვუხსნათო და ეკონომიკა ამუშოად-ვდებაო. ბარიერები ბუნებრივია ყველაფერს უშლის ხელს, მარა საქართველოს პირობებში ბარიერების მოხსნა ეკონომკას არ უშველის. ამის დსატურია ის რომ დღეს ბიძოს პირობებში 2015 წელს არავის აღუდგენია ეკონომიკს ბარიერები, მაგრამ ეკონომიკა სტაგნაციის მდგომარეობაშია. ანუ ეს არაა საკამირისი ეკონომიკის ასამუშავებლად. ქართულ ეკონომიკას არ ავს მატორი და ბარიერების მოხსნა მას არ უშველის. მიშას დროს კი ამ მანქანას მიშა ხელით აწვებოდა და ისე ამოძრავებდა. ეკონომიკა თავისით არ მუშოაბდა. იმის ბარლაი ზუსტად რომ რაც ხელით მიწოლას შეეშვნენ ბიძოს მთავრობა მანქანამაც იგორა ორი წელი და გაჩერდა.

    • რაც არ უნდა ბარიერები მოუხსნა ბიზნესს, არის დარგები რომელბსაც თავისი ბუნებრივი ბარიერები აქვთ ბაზარზე შეღწევის. ბენდუქიძეს ეტყობა მარტო უბრალო სახელმძღავნელოებ ქონდა ნაკითხი სადაც ერთადერთ ბარიერად მიიჩნევა სახელმწიფო რეგულირება. სინამდვილეში კი სტიგლიცი კიდე უამრავ ბუნებრივ ბარიერბს გამოყოფს. მაგალიტად ბაზარზე პირველად შევლის მერე სხვას არ აქვს სტიმული მასზე შესვლის. ან ბაზრის გადანაწილების მერე ახალ კომპანიას უკვე ადგილი არ რცება რომ იქ შევიდეს, სულაც რომ არ იყოს არანაირი საკანომდებლო ბარიერები, უბრალოდ ყველაფერს უკვე სხვა ფირმები აკონტროლებენ. ასეთი მდგომრეობაა დრეს ფარმაცევტულ და ნავთონის აზარზე. რომც არ იყოს არანაირი არასწორი რეგულირება ბაზარი მთლაიანდა უკავიათ უკვე ფირმებს და იქ ფეხს ვერ მოიკიდებ. ეს მიზეზები ძალიან კარგად აქვ დაწვრილებით აღწერილი სტიგლიცს. არის აგრეთვე ბარიერები რომელსაც იწვევს ის რომ ზოგი ბიზნესის ეამოწყებას ერთბაშად დიდი ფულის დაბანდება ჭირდება. ამაზე კი ბევრს ხელი არ მიუწვდება, ამიტომ იმ ბაზარზე ვინც მოქმეებს დიდ მოგებას ნახულობს, ანალოგიური ბარიერია ტექნოლოგიური ცოდნის არ ქონდა და კიდე უამრავი ასეთი არასაკანონმდებლ ბარიერბეი აქვს აღწერილი. ჩვემნთან კი გონიათ რომ ბარიერებს მარტო სახელმწიფო ქმნის. მასე არ არის თვითონ დარგებში არის ხოლმე ისეთი ვიტარება, რომ ის ტავისთავად ბარიერად მოქმედებს.
      სწორედ ამიტომ რაც არ უნდა ვიძახთ რომ ფარამცევტულ ბიზნესში კონკურეცია უნდა ავამაღლოთო, მაინც არაფერი გამვა, სულ რომ იდეალური იყოს კანონები უკვე არსებული ფირმები ახალა ფირმებს სამოქმედო ასპარეზს არ უტოვებენ, ამიტომ ერტადრთი გამოსავალი რჩება მათი დაყოფა, იგივე მდგომარეობაა ბენზინის ნბიზნესშიც. რაც არ უნდა იწვალლონ ბენდუქიძის მიმდევრებმა და რაც არ უნდა იდეალური კანონი მიიღონ ამ ბაზარზე რეალურად მნიშვნელოვან გავლენას ახალი კომპანია ვეღარ მიპოვებს. ან თ ეს მოინდომა მაიშნ ერთბასად დიდი ფული უნდა ჩაყარის და დიდი ქსელი შექმნას, ამას კი ხელს ისისც უშლის, რომ აღმოჩნდებ, რომ მეწამრეს ურჩევნია ის დიდი ფული სხვ უფრო მარტივ საქმეებში ჩადოს ვიდრე ამხელა რისკზე წავიდეს და ამ ვეშპებს შეეჯიბროს. აი ასეთი მაგალითები ბევრი აქვს სტიგლიცს განხილული. მაგალიტად ნარინჯისფერმა აფთიაქმა ვერ მოიკიდა ფეხი და ყველგან დაიხურა. სწორდ ზემოთ მოყვანილი მიზეზები გამო და სხვებსაც ძლაიან გაუჭირდებათ ამისი გაკეთება. ასე რომ უკვე მოწქმედები უნდა დავაქუცმაცოთ.

  43. კიდე სხვა სიტყვებით რომ ვთქვა საქართველოს ეკონომიკის სპეციფიური პრობლემა, ეს ისაა, რომ საქართველოს ეკონომიკის მიწოდების მრუდის ვერტიკალური უბანი, ანუ გრძელვადიანი წონასწორობის წერტილი, სადაც თეორიულად(იდეალური შრომის ბაზრის შემთხვევაში, მარა პრაქტიკუალდ არ ხდება ასე რამდენიმე მიზეზის გამო) გრძელვადიან პერიოდში მიიღწევა სრული დასაქმება არის ბევად უფრო მარცხნივ ვიდრე ეს იყო ამერიკაში დიდი დეპრესიის დროს. გარდა ამისა თვითნ ეს მრუდიც არ არის ისე ჰორიზონტალური როგორც უნდა იყოს. ყველაფერი ამის მიზეზი არის ის, რომ საქართველოშ მიუხედავად დიდი უმუშევრობისა, საწარმოო საშუალებები და წარმოებისათვის საჭირო ცოდნა და ტექნოლოგიები ძალიან შეღუდულია და მიწოდების მრუდიც ისე იქცევა თითქოს ეკონომიკა უკვე გავიდა მის სრულ შესაძლებლობებტან, რადგანაც აქ არსებული საწარმოო საშლაებები და ტექნოლოგიური ცოდნა ათვისებულია ბოლომდე და მეტის ამუშავება უკვე აღარ შეუძლია, რადგანაც ერთიდა იგივე საქონლის წარმოებას აზრი ეკარგება მოგების ნორმის ძალიან შემცირების გამო. მე ამაზე მაქვს ერთი სტატია სადაც ვამახვილებ ყურადღებას საწარმოო ალტერნატივების მრავაფეროვნების აუცილებლობაზე. აი სწორედ ამაში გვაქვს ყველაზე დიდი პრობლემა და ესაა ის სპეციფიური ავადმყოფობა, რის გამოც ქართული ბაზარი ვერ იმუშავებს ეფექტურად და ვერ მოახერხებს საბანკო სექტორში, თუ ხალხშ არსებული დნაზოგების ეფექტურად განლაგებას საინვესტიციო პროექტებში. ჩვენტან ინვესრორს აქვს ძალიან მწირი არჩევანი და შედეგად არ არის მათი გადაწყვეტილენბა საკმარისად ეფექტური, როგორიც შეიძლებოდა ყოფილიყო საწარმოო შესაძლებლობების უფრო ფართე არჩევნების დროს.
    მეორე პრობლემა ამერიისაგან განსხვავებული (კაპიტალის უკმარისბა ეს სტაბდარტულია და ყველა წიგნში წერია) არის ბიზნესის დასაწყებად საჭირო კაპიტალისადმი ხელმიუწვდომლობა. ამას ბანკები ვერ გადაჭრიან ამას სხვა ინსტიტუები ჭირდება რომელიც ჩვენთანა რ არის. მენაბრები ფულით არ შეიძბეა ისეთი სარისკო პროექტების წამოწყება, როგორიცაა სტარტაფები. ამისათვის საჭიორა ამუშავდეს საფონდო ბაზარი და საგდასახადომ იმუშავოს ისე ეფექტურად რომ არ იმალებოდეს მოგება და ყველა ფირმა იძულებული ოყოს იმუშაოს თეთრად. ამას კი ჭირდება კარგი აუდიტებიც და საგადასახადო დისციპლინაც. სხვათაშორის თეთრ ბუღალტერია ძალიან გააუიოლებს საქმეს ბანკებს პროექტების შესწავლისას. შემოსავლების გათეთრებას კი ძალიან შეუწყობს ხელს უნაღდო ანგარიშწორების ფართოდ დანერგვა. ასე რომ მეორე პრობლემა არის საგადასახადო დისციპლინა. არ აქვს მნიშვნელობა ტარიფებს ამ შემთხვევაში. ტარფებს სხვა რამისათვის აქვს მნიშვნელობა და ისინი საწყოს ეტაპზე უფრო მნიშვნელლოვანებია, როცა ზემოთ აღწერილ ინსიტუებს ჯერ არ დაუწყია მუშაობა და ამიტომ ეკონომიკა ავტონომიურ რეჟიმში არ ვითარდება . ამ დროს საწყის ეტაპზე უკეთესია ხელსუფლებამ ამ ოიღოს დალექილი და უმოძარაო ფული მსოხლეობიდან და თვითნ დაიწყოს ინვესტრებები, რომლის აქციებსაც შემდეგში გაყიდის და გაუკეთებს პრივატიზირებას. არ ღირ მცირე და შაუალო ბიზნესების მართვის მტავრიბის ხელში დატოვება. ეს ბიზნესები მარტივი სამართავია და კერძო პირები უკეთ მოუვლიან, თუ სწორი პირების ხელში მოვახვედრებთ. თან ასეთ მარტივ და მცირე ზომის კომაპნიებში ზემოგებები არ მიიღება.

  44. როცა კრიზისია ხალხი ცდილობს ნაკლები მოიხმაროს და რაც შეიძლება მეტი ფული გადადოს შავი დღისათვის. ეს ფული მოსახლეობაში ან ბანკებში ილექება ისე (მოსახლეობაში დალექილი კიდე უფრო საშიშია, არადა ხალხს ბანკებისაც ეშინია, თან როცა კრიზისია ბანკებიც უფფრო სარისკო ხდებიან.), რომ ვერც ინვესტროი ბედავს სესხის აღებას და ამ კრიზისის დროს ფულის დახარჯვას ბიზნესის გაფართოებაში. იკვრება ჩაკეტილი წრე. ეს წრე არაფრით ტავისით არ გაირღვევა. როგორც სტიგლიცი ამტკიცებს კლასიკური ეკონომიკისაგან განსხვევბით, რომლის მიხედვითაც ვითომ ისე უნდა შემცირდეს ხელფასები, რომ მერე გრძელვადიან პერიოდში ისევ ყველა დასაქმდება თავისით, არადა ასე არ მომხდარა არასდროს არსად, რეალურად ეკონომიკა თურმე გავა ამ წონასწორობაში და დარჩება ასე უსასურულო დროის განმავლობაში. თქვენ კი დაჯექით და ელოდეთ მემარჯვენეები, თუ როდის გამოსწორდება ყველაფერი ტავისით თუ ეკონომიკას რეგულაციებს მოუხსნით, ამ დროს უამრავი რეგულაციაები აქვს ამერიკის და ევროპის ეკონომიკებს, მარა კი მუშაობენ რიხინით. გაიხსენეთ ევროკავშრმა რამდენი ტომი ეკონომიკური რეგულაციები გამოგვიგზავნა დასამტკიცებლად რომ ევროპის ბაზარზე დაგვიშვან. (ჩვენში ეკონომისტებმა ისიც კი არ იციან, რომ გრძელვადიანი წონაასწორობისაგან გასნსხვავებით თურმე ეკონომიკას რამდენიმე წონასწოროაბში შეუძლია გასვლა, ამაში ნობელის პრემია მიიღო სტიგლიცმა, არადა მარტივ წიგნებში ასე წერია, რომ ყველაფერი თავისით მოგვარდება თუ ტავს დაანებებ და ჯერა ეს ჩვენს ბრიყვ ეკონომისტებს, იმიტომ რომ მეტი შრომები არც უნხავათ, მარტო მარტივი კლასიკური მოდელი იციან ეკონომიკის.) ხალხში დალექილი ფული იმის გამო, რომ ის ინვესტიციას არ ხმარდება, უფასურდება, რადგანაც დაზოგილი ფული და ინვესტიებული უნდა გაუტოლდეს ერთმენთს, რადაგანც ინვესტიციები მცირდება, ხოლო დანაზოგები იზრდება, მაშინ როგორ შეიძლება ეს მოხდეს? როგორ და ფული იწყებს გაუფასურებას, მანამ სანამ დანაზგების რეალური ღირებულება არ გახდება ინვესტირებულის ტოლი, ანუ ხდება ინფლაცია. ასე რომ ეს შედეგად ინფლაციის გაძლიერბას გამოიწვევს და არაფერს მეტს. თქვენ გგონიათ დაუტოვეთ მეწარმეს ფული და ის გავარდება და ინვესტრიებას დაიწყებს? რატო? კი მარა ბრუნვა შემცირდა, მეწარმეს პესიმისტური მოლოდინი გაუჩნდა და რატო დახარჯავს ფულს ინვესტიციებში? ასე რომ ერთადერთი გზა ისაა რომ ეს ფული დააწვება ინფლაციის მექანიზმს, მეტი არ მოხდება არაფერი.
    ამ დროს ამ ჩაკეტილი წრის გარღვევა შეუძლია მხოლოდ კომპეტენტურ და არა ეკონომიკის ზერელედ მცოდნე ხელისუფლებას და ექსპერტებს, ხოლო მარტივად მოაზროვნეები, მარტივ სახელმძღვანელოს მოდელებზე აღზრდილები კი აზრზე ვერ მოვლენ რა უნდა ქნან რეალურ ცხოვრებაში, რომ პრაქტიკული შედეგი მიიღონ.
    ამ შემთხვევაში პირიქით სახელმწიფომ მაღალ შემოსავლიანი ფენები უნდა მონახოს, უნდა მონახოს ისეთი პროდუქცია რომლის დაბეგვრაც არ გამოიწვევს მოხმარების შემცირებას, ანუ ხისტი მოთხოვნის მქონე პროდუქცია და გაზარდოს მასზე გადასახდები. სოციალურად დაუცველებს კი იმ დამატებით ამოღებული გადასახდებიდან დაუფინასოს გადასახადების გაზრდით მიღებული ზარალი. ასე რომ ავტომატურად გამოვა, რომ გადასახდებს გადაიხდის მოსახლეობის ის ნაწილი ვინც შეძლებულია, ანუ სწორედ ის ნაწილი ვის ხელშიც ეს ფული ილექება გამოუყენებლად და მერე ეს დალექილი ფული დახარჯოს სხვადსხვა პროექტებში. სასურველია შეიძინოს საწარმოო ხაზები და მერე გაყიდოს, მარა ეს ძალიან სარისკოა და ესეც დიდ კომპეტენციას და გათვლას მოითხოვს, ამიტომ ეს უნიათო მთავრობა მაგდენს ვერ გააკეთებს და ჯობია ისევ ინფრასტრუქტურაში დახარჯოს დამატებით ამოღებული ტანხები. ეს კი გამოიწვევს ფულის ბრუნვის გაზრდას და საწარმოებსაც ბრუნვები გაეზრდება. შეიძლება ჩვენება და მე ეს ნაჩვენები მაქვს ჩემს ნაშრომში, რომ მულტიპლიკატორის ეფექტი მაღალი უმუშევრობის პირობებში იწვევს მშპ-ს იმდენივეთი გაზრდას, რადმენი დამატებითი გადასახადის ამოღებაც მოხერხდება ხალხში უძრავად დალექილი ფულიდან. ფულის ბრუნვის და შემოსავლების ზრდა მეწარმის თავლაში შექმნის ოპტიმსიტურ მოლოდინს და ის დაიწყებს უფრო აქტიურად ინვესტირებას. სამწუხაროდ ასეა მოწყობილი ეკონომიკა, როცა კრიზისია ყველაფერს სპაზმი ემართება იმის მაგივრად რომ პირიქით სისხლის მიწოდება და სტიმულირება ჭირდება. ეკონომიკა საწინააღმდეგო რეაქციას აძლევს და აძლიერებს შოკს. ამ დროს ყვეალფერი იწყებს გაყინვას, ამ მდგომარეობის შეცვლა კი სახელმწიფოს შეუძლია ძლიერი ინექციებით და სტიმულატორებით. ასეთია თუ გინდათ რეალურად გასაკეთებელი საქმეები. ეს მხოლოდ ნაწილია, მხოლოდ ამ წუტას გასაკეთებელი, თორემ ეს ზღავში წვეთია. სად უნდა გვეცალოს დასაძინებალდ საერთოდ იმდენია გასაკეთებელი. მიშამ რაც გააკეთა ის ფასადური იყო და იმიტომაც ჩამოიშალა ასე უცებ ეკონომიკა, როგორც კი ხელოვნური ძრავი გამოირთო, თორემ წესით ავტომატურ რეჟიმში კიდე კაი ხანს უნდა ემუშავა, სწორად რომ აეწყო მიშას ეკონომიკა. თუმცა მიშას რას ვერჩი ესენი სულ მკვდრები არიან იმასთან შედარებით, ესენი ფასდურადაც ვერაფერს აკეთებენ.

  45. ფინეთში სამი წელია რეცესიააო. როცა ასეთი ხანგრძლივი რეცესიაა და მონეტარისტული პოლიტიკა აღარ არის საკმარისი(მონეტარისტული პოლიტიკა 2-3 წლიან ეფექტებს იძლება, მერე ჭარბი და იაფი ფული ინფლაციაში იწოვება, თუ ამასობაში არ მოხდა მათი რეალურ კაპიტალად ქცევა. მაქსიმუმ 2 წელი ეჩვენება ეკონომიკას ზედმეტად გამოშვებული ფული რეალურად, მერე კი ნელ-ნელ ხვდება, რომ ატყუებენ და ის ზედმეტი ფული ფასს კარგავს), მაშინ ხელისუფლებამ რარაც ახალი მსხვილი პროექტი უნდა მოიფიქროს და დაიწყოს მსის განხორციელება ენერგიულად.ამისათვის ბიუჯეტის დეფიციტსაც არ უნდა მოერიდოს და ხარჯები გაზარდოს. ასე გააკეტა ამერიკამ დიდი დეპრრესიის დროს. მთელი ქვეყნის მასშტაბით გაშალა გზების გამამალებული მუშაობა, შეიძლეა იმდენი გზა არც იყო საჭირო, მარა საჭირო იყო ეკონომიკასი დიდი ფული დატრიალებულიყო რომ ეკონომიკა ამოქოქილიყო. საწარმოო ხაზების აშენება იქ არ დაუწყიათ, რადგანაც საწარმოო სიმძლავრეები ისედაც ჭარბად იყო, მხოლოდ მოთხოვნა არ იყო პროდუქციაზე და ისინიც გაცერებულები იდგნენ.

  46. იაპონიაში ჩქაროსნული მატარებლები გაუშვეს. როგორც ჩანს ასეთი მეგაპროექტები დროდადრო აუცილებელია ქვეყნისათვის, რომ ეკონომიკა არ გაჩერდეს. აგერ ფნეთში სამი წელია სტაგნაცია ყოფილა. სანამ რაიმე მეგა პროექტს არ დაიწყებენ სავარაუდოდ ვერ ამოქოქავენ.
    ამერიკიას არ დაჭირვებია ასეთი რამ დიდი დეპრესიის მერე და ჩემი აზრით იმიტომ, რომ იქ იბადება მუდმივად ახალი იდეები და მუდმივად იწყებს თვითონ ხალხი და ბიზნესი სხვადსვხა ახალ-ახალ მეგაპროექტებს. ცოტა ხნის წინ ეს ინფრმაციული ტექნოლოგიების ბუმი იყო, მერე ინტერნეტ მარაზიები და ინტერნეტ ეკონომიკა წამოვიდა წინ და ა.შ. ასე რომ ამერიკელების ინოვატორული სული და ახალი მეცნიერული გამოგონებბი, რომელსაც სასწრაფოდ ნერგავენ თვითონ ხალხი და ინიციატივიანი მეწარმეები, ცხოვრებაში არ საჭიროებს ისე ხშირად ხელსიუფლების მხრიდან ეკონომიაკში ჩარევას და ახალი პროექტების ხელოვნურად დაჩქრებას. აი ევროპულ ქვეყნებს კი ეს ჭირდება.ჩვენ მით უმეტეს. ჩვენისთანა პატარა ქვეყანაში უფრო იშვიათად შეიქმნება სიახლეები თუ საერთოდ შექიმნა,რ ადგანა ც მე-19 საუკუნის მერე ყველაფერი მარტო ამერიკაში იქმნებოდა და თან ამ სიახლეების დანერგვისათვის საჭირო დიდი ბაზარიც გარანტირებულია ამერიკაში. ჩვენ ბევრ რამეს რაც აემრიკაშია, მოკლებული ვართ სხვადასხვა მიზეზების გამო (ობიექტური და სუბიექტური), სამაგიეროდ უფრო იოლია ჩვენისთანა პატარა ქვეყნის ეკონომიკის მართვა ხელისფლების მხრიდან ეფექტურად, თუ იგი კომპეტენტური და უნარიანი იქნება. დიდი ქვეყნებისათვის კი ეს შედარებით ძნელია.

  47. დღევანდელი სავალუტო კრიზის და ლარის გაუფაურება არ იქნებოდა ასე მტკივნეული საქართველოში დოლარიზაციის დონე რომ ამხელა არ ყოფილიყო. ყველაზე მტკივნეული მოსასლეობისათვის ის არის, რომ სესხები აქვთ დოლარებში და ეს ყველაზე მძიმედ ტვირტად დააწვა. ამ დრო ინფლაცია არც ისე მაღალია და დოლარიზაციის დონე რომ არ იყოს ასეთი და სესხები, რომ არ იყოს დოლარებში ხლხისათვის ეს ინფლაცია არ იქნებოდა ისე მტკივნეული, რადგანაც ნავთის გაიაფებამ შეამცირა ბენზინის ფასიდ ა შესაბამისად ტრანსპორტირების ხარჯებიც, რის გამოც პროდუქტებზე ფასები ნაკლებად გაიზარად ვიდრე სხვა დროს გაიზრდებოდა.
    მეორეს მხრივ გაუგებარია რას უყირებენ ბანკები. ვერ ხვდებიან, რომ ლარის ასე გაუფასურება მოკლე ვადიან პერიოდში კი ზრდის მათ მოგებას, მარა მერე ბევრი სესხი გაუპრობლემდებათ და ბევირ სესხი ჩაუწვებათ, რის გამც დაერხევა მათ ლიკვიდობას და ბოლოს იძულებულები გახდებიან სესხები საერთოდ შეაჩერონ და მარტო პრობლემურ სესხების ამოღებაზე მოუწევთ მუშაობა. ეს კიდე უფრო გააღრმავებს ეკონომიკურ კრიზისს. მე მაგალიტათ ამ მტავრობისა და ბანკების ადგილას უკვე დავიწყებდი ფიქრს სესხების ნაწილის ლარებში გადაყვანაზე და ძველი გაცემული სესხების ნაწილს დავუფიქსირებდი ხალხს მაგალიტად 2 ლარზე. ამით მომდევნო დაწოლა დოლარზე მოიკლებდა და ბანკებსაც შეუმცირდებოდათ სავალუტო რისკები. ჯობია უზარმაზარ მოულოდნელ სავალუტო გადაფასებით მიღებულ მოგებაზე უარი ტქვან ბანკებმა, სანამ მერე უცებ სულ არ გაჭედავს მტელი საბანკო სისტემა. ჯობია ერტად დასხდნენ ბანკები და მტავრობა და ამაზე იფიქრონ, რა და როგორ ჯობია და სესხების რა ნაწილი გადაიყვანონ ლარებში. მე მგონი თავიდანვე უკეთესი იქნებოდა, რომ ბანკებ სესხების ის ნაწილი გაეცათ ლარებში და ის ნაწილი დოლარებში, რა პროპორციიტაც ქონდათ ანაბრები ლარებში და დოლარებში. ბუნებრივია ამ თანაფარდობის დარღვევა სახიფათოა ბანკებისათვის, მარა მაგათმა იმის იმედად, რომ ლარი მუდმოივად უფასურდებოდა და მართლაც ასე მოხდა უფრო ემტი წილი სესხების გასცეს დოლარებში, როცა უფრო მეტი შეეძლოთ ლარებში გაეცათ, მაგრამ გაღორდნენ და ეს პროპორცია დარღვიეს და თუ ასე გაგრძელდა ეს მომავალში მაგათ საწინააღმდეგოდ იმუშავებს, თუ კიდე უფრო გარღმავდა და გაგრძელდა ეს სავალუტო კრიზისი.
    მერე კიდე საჭიროა მიღებული იქნას ზომები დოლარის მოქმედების არეალების შესამცირებლად, რომ რაც შეიძლება მეტი სფეროდან და მეტი არედან იქნეს დოლარი გამოდევლნილი და ჩანცვლებული კარით. მაგალიტად ყოვლად მიუღებელია რომ ყოველ ნაბიჯზეა სავალუტო ჯიხურები. ეს იმას იწვევს, რომ დოლარიც და ლარიც ტანაბრად ლიკვიდურია და სულ ერთია რა გედება ჯიბეში ლარი თუ დოლარი, მყისიერად შეგიძია ერთი მეორეში გადაიყვანო. თუ ავკრძალავთ ნაღდი ვალუტის გადახურდავებას ყოველ ნბიჯში და მაისტვის გამოვყოფთ სპეციალურ ადგიებს ქალიდან მოშორებით, იქ სადაც ტურისტები უფრო ხშირად დაიან, მაგალიტად აეროპორტებში, შედეგად მოუხერხებელი იქნება დოლარის შენახვა სახლში, რადგანაც საჭირპების დროს მოგიწევ დოლარის გადასახურდავებლად აეროპორტში წასვლა, რაც გარკვეულ უხერხულობასთან არის დაკავშირებული. ეს კი გამოიწვევს დორლების ლიკვიდობის შემცირებას და გარკვეული ნაწილი დოლარების ბრუნვოდან ამოღებას. ასე უნდა ამოვუკვეთოთ ნაბიჯ-ნაბიჯ დოლარს ფეხი. კიდე უნდა იქნეს მოფიქრებული თუ სად და როგორ შეიძლება შევავიწროვოთ დოლარის მოქმედების არეალები. უნაღდო ანგარიშშწორებას არ ღირს შევეხოთ ტავდაპირველად. მარტო ნაღდზე მომუშავე სავალუტო ჯიხურები გავიტანოთ აეროპორტებტან სპეციალურად გამოყოფილ ადგიელბში და იქ შევქმნათ სავალუტო ბირჟები კეთილმოწყობილი და ცივილზებული სახით. მაგლიათად ქუთაისში, ფოთში, ბათუმში და ასეთ მსხვილ ქალქებტან დავტოვოთ მარტო.
    ამას გარდა, კიდე უნაღდო ანგარიშწორებაზე აგდასვლა გამოიწვევს ბანკებში ახალ ლარი ანაბრების გაჩენას. მოიმატებს ლარში ნომინირებული მიმდინარე ანგარიშების რაოდენობაც და ნაშთებიც მათზე. ეს კი იმას ნიშნავს, რომ გაიზრება ბანკში ლარებში დადებული თანხების მოცულოაბ (ანუ პასივები). შესაბამისად ბანკებს ექნებათ საშუალება უფრო მეტი სესხი გასცენ ლარებში და ტან ისე რომ არ გაეზარდოთ სავალუტო რისკები, რადგანაც დოლარის ანაბრების წილი მოიკლებ მათ პასივში. მოკლედ ასეთნაირად უნდა ვავიწროვოთ ნაბიჯ-ნაბიჯ დოლარი და გამოვდევნოთ მაქსიმალრუად ყველა სფეროდან. მერე თი ლარი დასტაბილურდება კიდე უფრო მეტად შევძლებთ დოალრის ევიწროებას და შეიძლება საერთოდ მარტო ბანკებს დავუტოვოთ გადახურდავების პრივილეგია და ისიც მარტო აეროპორტებტან და არა ქალქებში.
    თუ ლარი დასატაბილურდება ხალხიც უფრომ მეყად ენდოაბმას და ფულსაც ლარებში შეინახავს, მარა ეს უნდა მოხდეს ეკონომიკის გაჯანსარებასთან ერთად. სხვანაირად ეს ვერ მოხერხდება. საჭირო იქნება იმპორტის შემცვლელი დარგების განვიტარება და მერე ექსპორტზე ორიენტირებული წარმოებების აწყობა.
    საერთოდაც უცხო ვალუტის გამოყენება სარეზერვოდ და დაგროვების საშუალებად არის ტავის მოტუება, მაგას ისევ ოქრო ჯობია. ეს ნიშნავს, რომ შენ გაძლევენ ქაღალდს და შენგან კი გააქვთ რეალური საქონელი უვადო და უპროცენტო სესხივით, ტანაც შეიძლება ეს სესხი სულაც არ დაგიბრუნონ უკან, თუ მოინდომეს და დოლარის განაღდებაზე ერთ დღეს უარი ტქვეს, როგორც ნიქოსნის დროს.
    მე ადრე სადღაც მეწერა მსაგვის რამ. ასეთ რამეზე ადრეც ვფიქრობდი.

  48. ამ წუთას ერთერთი სამშენებლო კომპანიის მენეჯერი საუბრობს მაესტროზე და მომეწონა, რომ მშენებლობაში პრაქტიკულად ყველა ხარჯი ლარებშ გვაქვსო, მცირე ნაწილი შემოაქვთ უცხოეთიდან და შესაძლებელია, რომ ჩვენ ბინები გავყიდოთ ლარებში და არა დოლრებშიო. ისე მართლაც, იმ ბიზნესებში სადაც ხარჯების ძირიტადი ნაწილი ადგილობრივ რესურსზე მოდის თავისუფლად შეიძლება დავავალდებულოთ, რომ დოლრებში კი არ დააფიქსირონ ფასები, არაემდ ლარებში და ბანკებმაც მათზე სეხები ლარებში გასცენ. თუ დეველოპერები ბინის ფასებს ლარებში დაფიქსირებენ, მშნ ბანკებაც ასევე ლარებშ გასცენ იპოთეკური სესხები. ეს უზარამზარი ნაწილია დოლრებში გაცემული სესხების და მნიშვნელოვნად შეამცირებდა დოლარიზაციის დონეს და ქვეყნის სავალუტო რისკებს. ასევე გაუგებარია რატო აძლევენ ბანკები სესხებს დოლარებში იმ მსესხებლებს რომელსაც შემსაოვალი ლარში აქვს. მაგალიტად იმპორტიორებს ისედაც დოლარშ უწევთ შესყიფდვა და მერე კიდე სესხის გადახდაც დოალრებში, ამშინ როცა აქ ყიდიან საქონელს და შემოსავალი ლარში აქვთ. რატო უმძიმებენ ბანკები ასეთ იმპორტიორებს კიდე უფრო სავალუტო რისკს? მე სულ არასდროს მომწონდა ეს მარა მე ვინ მეკითხებოდა, აწყობდა ბანკს დოლარში გაცემული სესხი, პერსპექტივაში სავალუტ აფასებისას მოგებული დარჩებოდა, როცა დოლარი გამყარდებოდა და იმიტომ. არადა არ იყო სწორი ეკონმიკურად. ასევ სწორად აღნიშნა ამ დეველოპერმა. მოკევადიან სესხებში დაბალია სავალუტო რისკი. ნაკლებ მოსალოდნელია რომ მოკლე ვადაში ისე ძლიერად შეიცვალოს დლარის ფასი ვიდრე გრძელ ადასაში და ერთ წლიანი სესხებიც თავისუფლა შეიძლება ბანკებმა ლარებში გასცენ და ეროვნულმა ბანკმა დავალდებულოს. მოკლედ არის შესაძლებლოებე თუ მოინდომებ, რომ დოალრის ისე შეუმცირო ბრუნვის არეალი, რომ ქვენის არც ეკონომიკა დაზარალდდეს და არც ბანკები.

    • გარდა ამისა, რაც უფრო მეტად შეუმცირდება დოლარს გამოყენების არეალი, ეს შეამცირებს მასზე მოთხოვნას, მით უფრო ნაკლები იქნება საჭირო დოლარი. გაამყარებს ლარს, რაგანაც მისი მოქმედების არეალი და მასზე მოთხოვნა გაზრდება და მარტო ეს ფაქტოტიც მკი გამოიწვევს გარკვეულ დონეზე ლარის გამყარებას და დოლარზე ფასის დაცემას. გარდა ამისა მით უფრო ეფექტრუი გახდება ეროვნული ბანკის მონატრული პოლიტიკა. რადგანაც ლარს უკეთ მართავს ეროვნული ბანკი ვიდრე დოლარს და ამიტომაც მისი პოლიტიკა ბევრად უფრო ეფექტრუი გახდება.

      • ნაღდი დოლარის გადახურდავება უნდა აიკრძალოს ქალქში ყველგან, მარტო აეროპორტებთან შეიძლება იყოს დაშვებული. ნაღდი დოლარის გადახურდავება ნებადართული უნდა იყოს მხოლოდ უცხოელებისათვის, ისიც სასატუმროებთან არსებულ ბანკებიშ ფილიალებში, ან ცენტრში არსებულ რამდენიმე ბანკის ფილიაში და ისიც მარტო უცხოელებზე.
        ანაბრების დოლარში მიღება არ უნდა აეკრძალოთ ბანკებს, თორემ ცოდოა ხალხი. დანაზოგები თუ ლარებშჲ შეინახეს იძულებით, სანამ ლარი ძალიან მყარი ვალუტა არ გახდა, მაშინ დანაზოგები გაუუფასურდებათ და ცოდოა. მერე უკვე კი არ შეინახავენ ლარებს, არამედ ყველაფრის დახარჯვას შეეცდებიან და ბანკებში საერთოდ არ შეიტანენ დანაზოგებს. წავლენ და ოქროს იყიდიან. ამითი კი ბანკების საკრედიტო პოტენციალი ძალიან შეირყევა.
        რადგანაც დოლარებში ანაბრებს ვერ შევუზღუდავთ ხალხს, ამიტომ ვერც უნაღდო დოლარების გადახურდავებას ვერ შეუზღუდავთ. დოლარი თუ შეინახა ანაბარზე და უკან ლარზე არ გადმოვახურდავებიეთ ეს უკვე სახელმწიფოსაც არ აწყობს.

  49. დოლარიზაციის დონის შემცირების ზომების გატარება არ უნდა დავიწყოთ სავალუტო ჯიხურების აეროპორტებში გადატანით. ჯერ ბანკებმა უნდა შეამცირონ დოლარებში გაცემული სესხების მოცულობა, თორემ მაშინ გამოვა, რომ მტელი თბილისი იძულებული იქნება თვეში ერთხელ მაინც აეროპორტში ირბინოს დოლარის საყიდლად და სესხის გადასახდელად.

  50. ლარის კურსი მიშას დროს როგორც დღევანდელობას ეტყობა მიშას პიარადი აქტიურობით იყო ხელოვნურად გამყარებული. წავიდა თუ არა მჲშა და შსეწყდა ხელოვნური ჩარევა ეკონომიკაში და ეკონომიკამ დაიწყო მის ბუნებრივ წონაწორობაზე ჩამოსვლა.
    ეროვნულ ბანკში რომ მართლა კომპენტენტრური ეკონომისტები იყვენენ უნდა ახდენდენ წინასწარ მოსალოდნელი რისკების ანალიზს და უნდა მოახდინონ მათი პრევენცია. ჩემი აზრიტ ეროვნული ბანკი უნდა სწავლობდეს ყველა სხვა ქვეყნების გამოცდილებებს, სხვადასხვა მეცნიერებების ნაშრომებს (რამდენადაც მე ახლა გავიგე შექმნილია ალეტერნატიული თეორიები ბანკების მართვის, რომ მათი გაკოთრების შანსები ნაკლები იყოს. ასევე ნობელის პრემია გაია მონოპოლიების უფრო ოპტიმალურ მათვის მეთოდებზე.ასეთ რამეებს უნდა ეცნობოდეს ეროვნული ბანკი და სწავლობდეს მსოფლიო გამოცდილებებს).
    ყველა ეკონომიკური კრზიი სწორდ ბანკებისაგან იწყება როგორც წესი. როცა ბანკები არასწორად ითვლიან რსკებს და კაპიტალის მენეჯმენტს და ქვეყნის ეკონომიკაში ვერ ახდენენ ოპტიმალურად, მაშინ სწორედ აუცილებლად იჩენ ტავს ის რისკი რაც ვერ გაითვალისწინა საბანკო სისტემამ.
    ამიტომ ეროვნული ბანკი ამ რისკების ანალიზსაც უნდა ახდენსდეს და მათ პრევენციასააც, უნდა ,სოფლიო გამოციდლებაც შეისწავლონ და მეცნიერების მოსაზრებებსაც გაცნონ. იქნებ პერიოდულად მოიწვიონ და რისკები თემებზე მსოლიო მეცნიერებს სთხოვონ ტრენინგების ჩატარება.
    მაგალითად შეიძლებოდა იმის გათვალსიწინება 2008 ში რომ იპოთეკური კრიზისი მწიფდებოდა. ძალიან იბერებდოდა უძრავი ქონების ფასებიდა ეს როგორც წესი ნიშანია იპოთეკური კრიზისი მოახლოების. უნდა ხელი სეუშალონ ფასების სპეკულაციურ მატებას როგორც უძრავ ქონებაზე ისევე აქციებზე. ამას სპეკულიანტები ახერხებენ მპკლევადიანი სესხებით და შეიძლებ ამისი პრევენციაჩ, კარგი ეკონომისტები რომ იყვენნე ეროვნულ ბანკში.
    გარდა ამისა ადრე თ გვიან, რომ სავალუტო კრიზისიც მოხდებოდა ესეც მოსალოდნელოი იყო. მე სულ იკვირდა რატო გასცემდნენ ბანკები სესხებს ასე უპრაგონოდ მხოლოდ დოლრარებში და საერთოდ არ აქცევდნენ ყურადღებას რომ ზოგჯერ ჯობდა სესხების ლარში გაცემა, რიტაც შეიძლებოდა პროექტების სავალუტო რისკების შემცირება, ამრა მენეჯმენტი არ მიესალმებოდა ლარებში სესხები გაცემას, თუ ახლობელი არ მოდიოდა და ჩაწყობილი არ ქონდა უმაღელს მენეჯმენტთან.
    მაგალიტად იმპორტიორებისათვის უკეთესია სესხის მიცემა ლარებშჲ, რადგანაც შემოსავლები ლარებში აქვს და როცა სესხს დოლარში აძლევს ბანკი ამით მას სავალუტო რისკს კიდე უფრო უზრდის. იმპორტიორი იძულებულია ნედლეულიც დოლარშიც იყიდოს და მერე სესხიც დოლარში გადაიხადოს. ეს აორმაგებს იმპოერტიორის რისკს. მე კი მესმოდა ეს ბანკში მუშოაბისას, მარა არავის უნდოდა რომ ეს დასკვნაში ჩამეწერა. რადგანაც დოლარის გაძვირებჲტ დამატებით მოგებას ირებს ბანკი. არადა თუ დოლარი ძალიან გაძვირდებოდა შეიძლება მსესხებლებმა მასიურად ვერ გადაიხადონ სესხები და მტელი საბანკო სისტემა კრიზისში შევა, რის მერეც შეაჩერებენ სესხებს და ამით კიდე უფრო მეტ კრიზშიში შევა ისედაც კრიზისში მყოფიმ ეკონომიკა. სამწუხაროდ ეკონომკას ასეთოი პარადოქსები ჭირს. კრიზისი კიდე უფრო ღრმავდბეა ხოლმე ბანკების თვითგადარჩენის ინსტიქტებიტ და კიდე უფრო მეტად შედიან კრიზისში ბანკებიცა და ეკონომიკაც. ამ დროს მხოლდ ხელსუფლეაბს შეუძლია გააზრებული ჩარევიტ ამ ჩაკეტილი წრის გაწყვეტა.
    მოკლევადიანი სესხებიც შეიძლაბ თამამად გაიცე ლარბში და საერთოდაც ბანკების მიერ დოლარში გაცემული სესხების წილი არ უნდა აღემოატებოდეს იმ ლის რა წილსაც შეადგენს დოლარებში შეტანილი ანაბრების წილი. ასე რომ ეროვნულ ბანკს ჩემი აზრით ეს საკიტხი უნდა ეკონტროლებია და არ მიეცა ბანკებისათვის უფლება ამ რაოდენობის სესხები გაეცათ დოალრებში
    ახლახან ირლანდიაში განვიტარრდა ახალი ტიპის საბანკო კრიზისი და საინტერესოა იციან თუ არა ეროვნული ბანკის მესვეურებმა ეს ფატქტი და ითვალკისწინებენ მას. აღმოჩნდა რომ დიდი რაოდენობით მოზიდულმა უცხოურმა ანაბრებმა ირლანდიაში კრიზისი გამოწვია. უცხოელების მიერ შეტანილი ანაბრები ისეთივე საშიში აღმოჩნდა, როგორც უცხოური კრედიტებია მტელი ეკონომიკისათვის. ეს იგივე დიდი რაოდენობით უცხოური ვალია და ეკონომიკა კრიზისში შეიყვანა. აქედან დასკვნა რომ ეროვნულმა ბანკმა მომაალში ამასაც უნდა მიქაციოს ყურადღება, ამრა ეჭვი მაქვს ეგენი სართოდ არ იწუხებენ ტავს უცხოური გამოცდილებების გაცნობით და პრევენციული ღონისძიებბის შემუშავებით. არც უცხოური ნაშროკებს ეცნობიან საბანკო რისკებტან დაკავშირებიტ და მენეჯმენტტან დაკავშირებით. არადა ეს ძალიან მნჲშვნელოვანია, რადგანაც როგორც ზემოთ ავღნიშნე როგორც წესი ეკონომიკური კრიზისების უმეტესი ნაწილი სწორედ ბანკების არასწორი მენჯმენტის და არასწორად გათვლილი რისკების შედეგია.

  51. მშენებლობაში არმატურის გარდა სხვა არაფერს არ იყენებენ იმპორტულს. ამიტომ რატო არ შეიძება რომ გამოთვალონ, ხარჯებში რა ნაწილი უკავია ადგილობრივ რესურსს და რა ნაწილი იმპორტულს და შესაბამისად ბინების ფასში იმპორტის შესაბამისი წილი დაფიქსირდეს დოლარით, მარა ფასი მაინც ლარებში უნდა იყოს. მაგალითად თუ კვადრატული მეტრის ფასია 1000 ლარი და აქედან მეხუთედი უწევს იმპროტზე დანახარჯებს ფასიდ ადგინდეს ასე: 1000 ლარი, მარა აქედან 800 ლარი იქნება მყარად ლარში დაფიქსირებული და დანარჩენი კი 100 დოლარი.
    ასევე თუ მთლიანად სესხის გაცემა არ შეუძლია ბანკს ლარებში, მაშნ ნაწილი ლარში მისცეს კლიენტს და ნაწილი დოლარში. შეიძლება გაანალიზოს სავალუტო რისკები და ისე გადანაწილოს სესხი ლარებშ და დოლარში. მოკლედ მაქსიმალურად უნდა შემცირდეს დოლარის მოქმედების სფერო თან ეს ისე უნდა გაკეთდეს, რომ მეროე უკიდურესობაშიც არ გადავარდეთ და არ ვიარალოთ. ანუ რსკები გათვლილი უნდა იყოს და იმის მიხედვით იქნებს ნელ-ნელა გამოდევნილი დოლარი ყველა სფეროდან.

  52. ეროვნულ ბანკში რო სხეან ვითომ ბრძენები და არაფერს აკეთებნ, არ იმაღლებენ თავისი ეკონომიკური ცოდნის დოჯე და სხვა რაღაცების ტამაშით არიან დაკავებული (თმაშობჰენ ,,რა სად როგორ-ში) ამის ნაცვლად რეალურიად საჭირო წიგნები იკითხონ და მოჩვენებითი განათლებით მარიაჟობას შეეშვან უკეთესი იქნებოდა. საქართველოში განვიტარებული ორივე კრიზისი შესაძლებელი იყო აგვეცილებინა თავოდან, ეგენი რომ მართლა მკაი პროფესიონალები ყოფილიყვნენ. 2008 წლის იპოთეკუური კრიზისი რომ მოსალოდნელი იყო და 2015 წლის სავალუტო კრიზის ესეც უნდა ეწინასმწარმეტყველათ და პრევენციული ზომები მიეღპოთ. რისთვის ჲღებენ ამდენ ფულს? რასაც მაგენი აკეთებენ იმას კაი სტუდენტიც იოლად მოახერხებს. გამპყარონ ბევრი ფული და დაასუსტონ ლარი და გააძლიერონ დოლარი, თუ გამოიწვიონ ინფლაცია. მარტო ამას უყურებენ.
    კიდე კაი უცხოეთოდან ასწავლეს კიდდე ბანკების ლიკვიდობის კოეფიციენტებზე ყუარდღების დევნება, თორემ ვერც მაგას მოიფიქრებდნენ ტავისით. იმდენი დრო და ფული რომ აქვთ ადგენენ და იკითხონ საბანკო სააქმიანობაზე უცხოური წიგნები სადაც აღწერილია და გაანალიზებულია უკვე მომხდარი საბანკო კრიზისები, იქნება რამდნიმეს აცილება მაინც მოხერხდეს მომავალში. თუ არ წაიკიტხეს და მუდმივად გაეცნენ რა ხდება მსოფლიოს სხვადასხვა ქვეყნებში ისე როგორ უნდა მოახერხონ კრიზისების პრევენცია? მოიწვიონ საბანკო სფეროს გამოჩენილი მეცნიერები და ჩაატარებინონ იმათ ტრეინინგები. კრიზისებზე ბერვად უფფრო იაფი დაჯდება ეს ქვეყნისათვის და თვითონაც აიმაღლებენ კვალიფიკაციას. მერე არამარტო ამერიკელ მეცნიერებს უნდა გაეცნონ, არამედ ევროპელებსაც. აერიკული ეკონომიკა საერთოდ განსხვავდება მთელი მსოფლიოს ეკონომიკებისაგან და ჩვენთვის მე თუ მკითხავს ვინმე ევროპელი მეცნიერებების შეხედულებები უფრო საინტერსოა და უფრო პრაქტიკულად გამოსაყენებელი. ამიტომ მარტო ამეიკას და ჩიკაგოს კი არ უნდა მიაწვნენ, არამედ საფრანგეთსაც და გერმნაისაც და ასევე მასაჩუსესსაც,სადაც უფრო ემმეარცხენე შეხედულების მეცნიერები არიან, ამრა რატომრაც მტელს მსოფლიოში მარტო ჩიკაგოს სკოლას აპიარებენ(კი ვიცი რატომაც, რუსების ეკონომიკის ჯინაზე) .
    სულ მუქთად მაქვს ნაკითხი მტელი ნობელიანტების ნაშორმების ადაპტირებული ტექსტები, რომ ძირიტადი აზრი მაინც მცოდნოდა მათი ნაშრომების და ამათ როცა ამდენ ფულს უხდიან ტავის საქმეში აღარ უნდა იკითხონ წიგნები და იმაღლონ კვალიფიკაცია? ვკითხულობდი ყველაფერს რაზეც კი ხელი მიმიწვებოდა და ეს დარმაედები რაში იღებენ მაგდენ ფულებს კი უნდა ურტყა ცხვირში და მოთხოვო პასუხი ამ ორი გამაზული კრიზისი გამო.
    ახლა ძალიან საინტერესო და უცნაური კრიზის მომხდარა ირლანდიაში, საბანკო, ნეტა თუ იციან მაინც ამის შესახებ და თუ ეცნობიან ამ კრიზის გამომწვევ მიზეზებს, რომ ადრეთუ გვიან აცილებული იქნას ტავიდან. თი საბანკო სფერომ არასწორად განალაგა ქვეყნის კაპიტალი ეკონომიკაშჲ ადრე თუ გვიან აუცილებლად იჩენს ეს თავს და აუცილებლად მოხდება რაიმე სახის კრისი. ამიტომ ესენი მუდმოვად უნდ სწავლობდნენ საბანკო კრიზისების გამოცდიელაბს და ირებდნენ ზმებს. აკვირდებოდნნ ბანკების საკრედიტო პორტფლეს და აანალიზებდნენ სხვადასხვა ჭრილში. ახლაც აკეთებენ ამას, მარა არაპროფესინალურად და არც კი იციან რას მიაქციონ ყურადღება და რატო აკეთებენ ამ ანალიზებს. ვითომ საქმეს აკეთებენ, ,,ვიდს” ქმნიან და იმიტომ, თორემ არაფერ ტვინს არ აყოლებენ ამ ანალიზებს და სხვადახვა ჭრილებში გარჩეულ საბანკო სესხებს. ტყუილად აწვალებენ ბანკის თამამშრომლებს, ვითომ აი რამდენს ვმუშაობთ ეროვნულ ბანკშიო და ვითო ტყუილად არ უხდიან ამხელა ხელფასებს, ამითი ამ მოჩვენებითი საქმიანობით ამართლებენ თავის ხელფასებს..
    მაგალიტად ძალიან საინტერესო მეცნიერები და წიგნი აღმოვაჩინე საბანკო რეგულაციებზე სრულიად მოულოდნელად ,,ამაზონზე”. აქ მაინც შევიდნენ და აკრიფონ საძიებელში საბანკო საქმე და ამოუყრით უამრავ საინტერესო წიგნებს და მეცნიერებს. ან ნობელის პრემიის ოფიციალურ საიტზე.
    როგორც ,,საქართველოს ბანკში” გვიტარებდნენ ტრეინიგებს და ჩემს ცილს უტარებენ ტრეინიგებს სადაზღვევოში. ამათაც გაარჩიონ 2 თვეში ერთხელ მაინც რაიმე წიგნი და გააცნონ თანამშრომლებს, მაინც უსაქმურობით კვდბიან უმაღლესი მენეჯმენტი დარწმუბებული ვარ.
    მერე იქნება ეკონომიკს სხვა სფერობითაც დაინტერესდეს, რომელიმე ახალგაზრდ ატანამშრომელი და იქნება ვინმე კარგი ეკონომისტიც გახდეს. ბოლო-ბოლო აინშტაინიც საავტორო სააგენტოში მუშობდა მეტი კი არაფერში.
    ეროვნულ ბანკში თან პრაქტიკული საქმიანობით რომ ხარ დაკავებული და თან ქვეყნის ეკონომიკაზე ყველანაირ ინფორმაციას რომ იღებ, სწორედ აქ არის შესაძლებელი გახდე კარგი პრაქტიკოსი მეცნიერი ეკონომისტი.
    http://www.amazon.com/Balancing-Banks-Global-Lessons-Financial/dp/0691145237/ref=sr_1_10?s=books&ie=UTF8&qid=1429695312&sr=1-10&keywords=jean+tirole

  53. რამდენიც არ უნდა ოითრიოს ფეხი და მოიგონოს ათასი მიზეზი ხელსოუფლებამ, რომ გადასახდების არ ამორება გაამართლოს, მაინც ვერ გაექცევა ამ საქმეს ვერვერთი ხელიუფლება ვისაც უნდა რომ ეკონომიკაში წარმატებული იყოს. მართალია ძალიან მტკივნეული პრობ;ლემაა გადასახადების ამორება და მისი ადმინისტრირება, მარა გარდაუვალია. ყოველწლიურად შიდა ვალით ხარჯების დაფინასება შეუძლებელია. გარკვეული პერიოდით კი მარა, თუ შიდა ვალები უფრო სწრაფად გაიზარდნენ ვიდრე მშპ და ბიუჯეტი, ანუ თუ ბიუჯეტში ვალის წილმა ყოველწლიურად იმატა, მაშინ ერთ წელს აუცილებლად დადგება დეფლოტი და ხელისუფლობის მერ გამოშვებულ სახაზინო ვალდებულებებს არავინ შეიზნეს და ხელოსუფლება მძიმე მდგომარეოაბში აღმოჩნდება, თმცა გარეშე ვალებს მაინც შიდა ვალი ჯობია, რადგანაც ბოლო-ოლო უკიდურეს შემთხვევაში ამ ვალების გასტუმრება, როგორც ამერიკულ სახელმძღავნელოებში წერია ფულის საბეჭდი მანქანის ამუშავებით შეიძლებაო, მარა ეს რათქმა უნდა ცუდ გამოსავალია. მაშინ როცა საგრეო ვალებზე ბევრად უფრო შეზღუდული ხარ და პოლიტკურად გაგჭედავენ უცხოელი ქვეყნები.
    მოკლედ შიდა ვალი გარეს კი ჯობია ბევრად, ,არა დიდი ხნით შიდა ვალების იმედზე ქვეყანას ვერ ააშენებ, ბოლოს მაინც გაიჭედები და მაინც მოგიწევს უსიამოვნო გადაწყვეტილებების მიღება. მოკლე ეს შესავალი იმისათვის მჭირდება, რომ რამდენიც არ უნდა ატრაკონ გადასახადების ამოღებას და ბიუჯეტის შესრულებას გადასახადების მეშვეობით მაინც ვერ გავექცევით. ბიუჯეტის მეშვეობით ეკონომიკს ამოძრავებას და ბევრი ინფრასტრუქტურული პროექტების ამუშავების გარეშე ქვეყნის ეკონომიკა ვერაფრით დაიქოქება. ხალხი თვითონ ფულის ჩადეას პროექტებში ერიდება რამდენიმე მიზეზის გამო(ერთერთია საქმის კეთეის არცოდნაც). ამიომ ამ ეტპაზე ჯობია ეს ფული ხელსიუფლებამ ხალხს გადასახხდებიტ წაართვას და მერე საქმის კეთებაში დაუბრუნოს უკან ხელფასებად. სხვნაირად ეს ფული უაზროდ ილექება მუტაქებში და ბანკის საცავებშიც კი.
    უბედურება ისაა, რომ მარტო ინფრასტრუქტურული პროექტებით შორს ვერ წავალთ. როგორც კი ხელისუფლება შეწყვეტს ინფრასტრუქტურულ პროექტებს ქვეყანა ისევ უძრაობაში აგდავა 2 წეიწადში, როგორც მოხდა კიდეც ახლა ჩვენს ქვეყანაში. პარალალურად ხელსიფლებამ უნდა შემოუტანოს მრავალფეროვანი ტექნოლოგიები დ ასაწარმოო ხაზები და დაეხმაროს ბიზნესმენებს ამ ბიზნესების ათვისებაში და მერე კერძო საკუტრებაში გადასცეს მას ვინც ყველაზე მეტ ფულს გადაიხდის. ტან მანამდე ამ საქმეს კარგი მენეჯერი უნდა შეურჩიოს ხელისუფლებამ და ისე გადასცეს კერძო სექტორს.
    ახლა რაც სეეხება გადასახდები რომელი სახეობა ა უკეთესი. მე აქ სადღაც ამ საკიტხზე მიწერია კიდეც, მარა დღეს მომაფიქრდა კიდე რარაცები.
    მაგალიტად თუ დავაწეებთ გადასახადებს მაქნაებზე: ჯერ საბაჟო დიდ ტარიფს ისეთ მაქნაებზე, რომლებიც ბევრ ბენზინს მოიხმარენ, ეს შეამირებს მსხვილლიტრაჟიანი მანქანების შემოყავანს და შეამცირებს ბენზინზე მოთხოვნას, რაც დადებიტად იმოქმედებს სავაჭრო ბალამნსზე და გააძლიერებს ლარს . (კარგია ასევე თუ წავახლაისებტ ჰიბრიდული მანქნაების შემოყავანს). მერე დიდი მოცულობის მანანებიც დი პრობლემებს ქმნის: ჯერ ერთი სიეთდაც გადატვირთულ ქუჩებში კიდე უფრო დიდ ადგილს იკავებემ და ამიტ ამცირებენ გამტარუნარიანობას, წვავენ მეტ ჟანგაბადს და ზიანს აყენებენ გარემოს, ასევე მძიმე მანქანები ამტვრევენ ასფალტს. ამიტომ კარგი იქნება თუ შემოვიღებთ ასევე ყოველწლიურ გადასახადს მანქანებზე და დავარქვათ მას საგზაო გადასახადი, ან ეკოლოგიის გადასახადი, ან სხვა რაიმე. მარა უნდა დაიბეგრო უფრო ემტად ის მანქანები რომლებიც მეტ ბენზინ მოიხმარენ, უფრო დიდი გაბარიტების არიან და დიდი წონის. ამის მიხედვით უნდა დაიბეგრონ. ვთქვათ დახლოებით 100 ლარი. წლოვანების მიხედვით დაბეგვრას აზრი არ აქვს. ჩენითან ღარიბი ქვეყნისათვის ეს ხალხისათვის გაუგებარი და არასაჭირო ტვირთი იქნება. თუ დადის მაქანა და ასრულებ ტავის საქმეს, რა მნიშვნელბა აქვს რამდენი წლის იქნება. ძველი ამქანების ამორება ძალიან გამწარებს ხალხს, რადგანაც მათ ამ მანქაანების იაფად გადაყრა მოუწევს და ასეთები სწორად ყველაზე დაბალშემოსავლიანი ფენა იქნება. ამიტომ არ ვარგა ეს ვარიანტი. არადა მანქნის იმპორტიორები სწორედ ამ ტემას წამოაყენებენ, როცა ამაზე საუბარი წავა. და ათას დემაგოგიურ არგუმენტს მოიფიქრებენ.
    ყველაფერთან ერთად მანქანებზე გადასახადის ადმინისტრირება იოლია. თუ არ გადაიხდის ვინმე პატრულის ბაზაში ავტოამტრუად ჩავარდება და ნებისმიერ მომენტში შეიძლება პატრულმა ქუჩაში გააჩეროს და მანქანა ჩამოართვას. ასე რომ ეს არც ისე მძიმე დარტყმა იქნება, მანქანის მეპატრონეები მაინც შეძლებენ 100 ლარის გადახდას. რაგაანც ბოლო-ბოლო ბენზინის ჩასხმას და ზეთის გამოცვალს ,ა სევე რემონტს თუახერხებენ წელიწადში დამატებით 100 ლარს მაინც გადაიხდიან ისე რომ შიმშილით არ მოკვდებიან. ასე რომ ესეც რამდენიმე მილიონ დამატებიტ შემოსავალს მისცემს ბიუჯეტს, თან ეს გადასახდი ნაკლეჰად დარტუამ სოციალურად დაუცველებს, მანქან ვისაც ყავს ის მაინც არ არის მთალდ უქონელი და წელიწადში 100 ლარს გადაიხდის. თნ ეს გადასახდი ვერ დააზიანებს ბიზნესს და ვერ დაიწყებენ გახურებას რომ ინვესტიციებზე იმოქმედებსო.
    ამას წინათ წავიკითხე, რომ სინგაპურში ბინებზეც არის გადასახადი. გადასახადის განაკვეთი ყოფილა ამ ბინის გაქირავებიდან (ეტყობა რეგიონების მიხედვით აფასებს აუდიტი და ისე ადგენენ ტარიფებს) პოტენციალური შემოსავლის 0,3 პროცენტი. ესეც არ არის მძიმე გადასახადი და ტან იოლია გაკონტროლება, რადგანაც ბინები ყველა საჯარო რეესტრში დარეგისტრირებული, მარა მეორეს მხრივ როცა ამ არც ისე ძვირ გადასახადს არ გადაიხდის ბინის მფლობელი, მასზე როგორ უნდა იმოქმედო ადმინოსტრაციუალდ რომ აიძულო გადაიხადოს? ბინის დაყადაღება, ან აუქციონზე გაყიდვა ამ მცირე ტანხისათვის ზედმეტი სასჯელია. ამიტომ ხომ არ ჯობია მივიღოთ კანონი, რომ თუ ყოველწლიურად ამ მცირე გადასახადს არ გადაიხდის ადამიანი, მას ჩაუჭრიან დენს და გაზს, ან წყალს. რომ ასეთნაირად ვაიძულოთ გადაი9ხადოს, ისე რომ არც ბინის საკუთრებაზე დაემუქროს ვინმე და ეს მცირე თანხა მერე დასაშანტაჟებლად და ამ ხალხის დასაშინებლად არ გაოიყენოს? ბოლო-ბიოლო იყოს უდენოდ და უწყლოდ და უგაზოდ, სანამ არ გადაიხდის. ამ გადასახადზეც ვერავინ იტყვის, რომ იგი ბინზეს აზიანებს და ინვესტიციებს შეამცირებსო. თან ზემოთ ჩამოთვლილ ჩემს მიერ დასახელებუ; გადასახადებს ერთგავრად საშემოსავლო გადასახადის შინაარსი აქვს. ვისაც აქვს ის იბეგრება და ასე რომ გარკვეული კორელაციური კავშირი აქვს მოსახლეობის შემოსავლებთან, ტან არც ისე მძიმე გადასახადებია, იოლად ადმინისტრირბადი და არც ისე სასტიკი სასჯელი ელით გადაუხდელობის დროს, მარა მაინც იძულებულები იქნებიან გადაიხადონ. მასეთი არც ისე მტკივნეული გადასახადია გერმანიაში და საფრანგეთში ტელევიზორებზე გადასახადი. დახლოებით მაგ შიანარსისაა ეს ჩემი აქ მოყვანილი გადასახადები. მძიმე შედეგი არ დადგება თუ არ გადაიხდის, მარა საქმე ისე წაუვა, რომ ამჯობინებს მაინც გადაიხადოს. თან არცერთი არ არის დაკავშირებული ბიზნესთან და ინვესტიციებტან და ყველას ერთგავრად ყველაზე სამართლიანი გადასახადის საშემოსავლო გადასადის მსგავსი შინაარსი აქვთ.
    კიდე უნდა მოვიფიქროთ ასეთი არც თუ ისე მძიმე და თან შეადრებით სამართლაინი გადასახდები, რომლებსაც უფრო შეძლებული ფენა გადაიხდის, ტან არ იქნება სასტიკი და არ დააწვება ტვირთად ბიზნეს, თან ყველა ამ გადასახადის ადმინისტრირება საკამოდ იოლია და კონტროლიც იოლია.

  54. პროგრსული გადასახადიო ინვესტიციებს ამცირებსო, როგორც ყოველთვის ამათმა რომ რაიმე სისულელე არ დაიჩემონ ისე ხო არ შეიძლება სწორ გზაზე დადგნენ პირდაპირ.
    ეს მოიდს იქიდან, რომ ამერიკაში რეიგანის დროს პროგრესული გადასახადი შეამცირეს და რეიგანის არგუმენტიც სორედ ეგ იყო, რომ პროგრესული გადასახადი ამცირებს ინვესტიციებსო. რო წაიკითხავენ რამეს ღრმად კი არ უკვირდებიან რაში იყო მაშინ საქმე.
    მაშნ რეიგანის დროს პროგრესული გადასახადის მაქსიმალური ტარიფი იყო 87%, რამდენიმე მილიონიანი შემსაოვლის ზემოთ. ბუნებრივია მილიონიდან რომ მარტო 130 ათასს დაგიტოვებენ ეს მუშაობის ხალისს გიკლავს, მარა საქმე გადასახადის პროგრესულობაში კი არ იყო, არამედ ძალიან დიდ ტარიფში (ისე რეიგანამდე ამერიკის ეკონომიკა მაგხელა გადასახადის პირობებშ არ ვითარდებოდა? და თან ყველაზე უკეთაც? ანუ ამით იმის თქმა მინდა, რომჩვენთან ძალიან დიდ მნიშვნელლობას ანიჭებენ გადასახდების როლს ინვესტიციების საკითში. არადა როგორც ამერიკის ისტროია აჩვენებს, მთავარი დაგროვილი ხელმისაწვდომი კაპიტალია და ახალი ტექნოლოგიები. დანარჩენი მეროე ხარისხოვანია ყველაფერი. ამრიკა შექმნეს მონოპლისტებმა, რაც ნამდვილად ცუდია და ამავე დროს ამერიკაში ახალი ბიზნესის წამოწყებაც ძლიან ძნელია, მარა ამერიკის ეკონომიკა მაინც ყველას ჯობნის. მაშინ როგორ ხდება ეს? როგორ და დიდი რაოდენობით კაპიტალია დაგროვილი და ნევრი ტექნოლოგიები).
    სულაც რომ არ იყოს გადასახადი პროგრესული და თავიდანვე ამხელა განაკვეთი დააწესო საშემოსავლო, ხომ ჩაკლავს ბიზნესს? ასე რო პროგრესულობა კი არაფერ შუაშია, რო დემაგოგობენ, არემდ საჭიროა სწორი ტარიფების შერჩევა. რეიგანმა ეს ტარიფი დაიყვანა მაქსიმუმ 33 პროცენტამდე. ასე რომ ჩვენთან 40 პროცენტამდეც რომ იყოს მაქსიმალური ზღავრი, რამდენიმე მილიონიანი შემსაოვლის მერე საერთოდ არაფერი გაფუჭდება. მაგხელა შემსოავალი წელიწაში ბევრ ფიზიკურ პირს არც ექნება და თუ ექნება 5 მილიონის ზემოთ თუ 40 პროცენტს სახელმწიფოს გადაუხდის, ამითი არაფერი მოუცვა ინვესტიციებს. მით უმეტეს, რომ საწყის ეტაზე საჭიროა სახელმწიფოს აქტირუობა და სახელმწიფომ უნდა გახანორციელოს ბევრი ინვესტიცია, მათ შორის ინფრასტრუქტურაში და აბა ის ჯობია, რომ უცხორი სესხები აიღოს და იმით აკეთოს გზები?

  55. თბილისსა და ქუთაისში ალბათ კაი იქნება თუ შეიქმნება ინტერნატი ჩხირკედელა ბავშვების, სადაც კარგი ლაბირატორიები იქნება და ბავშვებს შეეძლებათ იჩხერკედელაონ. შეიძლება ფიზიკა მათემატიკის სკოლებთანაც იყს ერთი ჯგუფი, რადგანაც ფიზიკა მათემატიკა მაინც დაჭირდებათ. მერე ეს ბავშვები უნდა მივმართოთ საინჟინრო უმაღლესის ასწავლებელებისაკენ სადაც კიდე უფრო მაღალი დონის ლაბორატორიები ქნება და სადაც ექნებათ შეაძლებლობა თავის ჭკუაზე რაც მოუნდებათ ის აკეთონ და იჩხერკდელაონ. მერე კი ის ბავშვები უნდა მოვმართოთ ისეთ საწარმოებშ როგორიცაა ,,დელტა< ან მაგდაგვარი სამოქალქო სამეცნიერო საკვლევი საწარმოები, ან მანქანათმშენებელი და რობოტ მშნებელი ქარხნები. პროგრამისტებსაც უნდა მოვუძებნოთ მსგავსი დასაქმება და პირობები უნდა შდევუქმნათ.
    ისე უკვე ის დროა, რომ ქიმია ბიოლოგიის ინტენატებიც შევქმნათ და იგივე პრინციპით შევარჩიოთ ბავშევბი, თორემ მომავალი აწი ფიზიკას კი არა გენეტიკას და ქიმია ბილოგიას უფრო აქვს. იმ სკოლებშიც მაღალი დონჯს ქიმიისა და ბლოგიის ლაბორატორიები უნდა იყოს. ეიძლება ესეც ფიზიკა-მათემატიკის სკლოებთან ყის, ქიმიკოსებსაც და ბიოგებსაც ჭირდებათ ფიზიკა უკვე და რა ვიცი მოსაფიქრებელია, კარგად, ანუ ფიზიკა-მათემატიკა, ქიმია ბილოგია და საინჟინრო მიდრეკილების ბავშვები ორ კაი სკოლა ინტერნატშ უნდა მოვახვედროთ, თორემ ქიმია სულ ფიზიკაა ამ ბოლო დროს და ბილოგიაც, დენემიც სულ ბიფიზიკოსებმა გაშფრეს და მეტი ბილოგია რაღა უნდა იყოს. ქიმიაც სულ ფიზიკოსებმა გადაიყვანეს ატომურ დონეზე.

  56. ისე მუსკასაც და მხატვრობასაც ჭირდეება ერთ ასეთი ინტერნატი თბილიში. რადგანაც თბილისშ არიან კვალიფიციური მასწავლებლები უფრო მეტად სწორედ იგივწ მიზიით არის საჭიროა მეცნიერება ტევადიდ არგებისათვის და უმაღელს სასწავლებბისათვის, რომ მსხვილ ქალაქში იყოს ამთი ცენტრი. ყველა სპეციალისტი ერთად უნდა იყოს თავმოყრილი და იმიტმ. მათ ჭრდებათ ერტმაენთთან კონტაქტები, თუნდაც პირადიც კი.

  57. საბანკო სექტორისათვის ნებისმიერი გაუთვლელი რისკი აუცილებლად ყველაზე ცუდ მომენტში იჩენს ტავს(ამას ,,პოდლობის” კანონიც ამტკიცებს) ). ამიტომ ეროვნული ბანკი მუდმივად უნდა ითვლოიდეს საბანკო სექტორის რისკებს და უნდა იყოს დარწმუნებული, რომ ქვეყნოს კაპიტალი ყველაზე ოპტიმალურად არის განლაგებული ქვეყნის ეკონომიკაში და რომ რისკები მინიმუმამდეა დაყვანილი. როგორც კი რაიმე მიმართულებით დაუსაბუთებლად იმატებს კაპიტალის გადასროლა, ცოტა ხანში მას ბუშტების გახეთქვა და კრიზისი მოჰყვება. ეროვნული ბანკსიათვის კონტროლი არა ძნელი, თი საკამრისად კომეტენტუეი საბჭო ეყოლება, რაგანაც ყვეალ ბანი ყოველთვიურად უამრავ ანაგრიშგებებს აბარებს მას და მუდმივად არიან საქმის კურსში თუ რა ხდება საბანკო სექტორიში, მაგრამ არ აქვთ კომპეტენტური ანალიზის უნარი, თორემ ინფორმაცია საკამრისი აქვთ.
    იაპონიაში, 90-იან წლებშჲ ბანკებს შორის დიდი კონკურენცია იყო, იაპონური ბანკები კონკურენციის შიშით დიდი რაოდენობით დაგროვილ ფულებს უკვე ზერელე განხილვით გასცემდნენ. ეშინოდათ კონკურენტთან ბაზარის წილი არ წაეგოთ. ამან კი მათ პორთველში დიდი რაოდენობით ცუდი სესხების დაგროვება გამოიწვია და 90-იან წლებში განვიტარდა საბანკო კრიზისი (საერთოდ ეკონომიკური კრიზისები ყველაზე ხშირად სწორედ ბანკებიდან იწყება). ეს რომ არ მომხადრიყო, იაპონიის ცენტრალურ ბანკს უნდა მიექცია ყურადღება რომ ბანკები ცუდ სესხებს გასცემდნენ და აეკრძალა მათთვის ეს და ზედმეტად გახურებული კონკურენციის ცეცხლი უნდა ჩაექრო.
    იმ დროისათვის მსოლფიოს ბანკების ათეულში 9 იაპონური ბანკი იყო. ამ კრიზისის მერე კი იაპონურმა ბანკებმა ვეღარ დაიბრუნეს მსოფლიოში დაკარგული პოზიციები. კი არიან დღესაც ძლიერები, მარა 10-ულში უკვე სულ რადმენიმე იაპონური ბანკია.
    უამრავი ლიტერატურა და გამოცდილება არსებობს საბანკო კრიზისების. ამიტომ ადგნენ ეს ჩვენი ეროვნული ბანკის საბჭოს წევრები ტყუილად რომ დაყიალობენ, უზამრაზარ ხელაფსებს იღებენ და არაფერს აკეტებენ სამსხურში და ეს გამოცდილება შეისწავლონ და თუ დააჭირდებათ ამერიკელი და ევროპელი სპეციალისტებიც მოიწვიონ და ლექციებიც წააკითხონ, ან კვალიფიკაციები აიმაღლონ სხვადასხვა საშუალებებით.

  58. მდინარე დურუჯზე, ვერეს ხეობაში, გლდანულაზე და წავკისის წყალზე (ეს სამი ემუქრება თბილისი მჭიდროდ დასახლებულ რაიონებს), ასევე დარიალის ხეობაში დევდორაკზე დაუყოვნებლივ უნდა დაიდგეს მდუმივმოქმედი გეოლოგიური სადგური, რომელმაც მუდმივად უნდა აკნტროლოს ეს მდინარეები და ხეობები და საფრთხის გაზრდის შემთხვევაში სასწრაფოდ აცნობოს, საგანგებო მდგომაროებათა შტაბს, რომ მან მიიღოს პრევენცოული ზომები. ბოლო-ბოლო თუ ვერაფერს გააკეთებენ დროულად მაინც გამოაცხადებენ ევაკუაციას.
    პარალელურად ყველა მთის მდიანრეზე აუცილებლად უნდა დაიდგეს მცირე ჰიდროელქტროსადგური და კაშხალი, რომ ამ კაშხლიტ მოხდეს ჩამონადენის რეგულირება და ეს კაშხალი მუქტად რომ არ ავაგოთ ზედ დინამოც მივუყენოთ, რომ ტან სარგებლობაც მოგვიტანოს. მშრალ ხევებზე ასეთ რამის გაკეტება გავიჭირდება, კაშხლების დაყენებას ნაკლები აზრი აქვს და ძალიან ხარჯიანი იქნება, მაგრამ რამდენიმე წელიწადში მაინც უნდა მოხდეს მათი დასუფტავება და მონიტორინგი. სანიაღვრე არხები კი სოფლებში ყოველ გაზაფხულზე უნდა იწმინდებოდეს წესით.

  59. საქართველო მთიანი ქვეყანაა, სავსეა მთის მდინარეებით და მეწყრული უბნებით. ჩვენ რაც ყველაზე მეტად გვჭირდება ეს გეოლოგებია და ამ დროს ეკონომისტების და იურისტების ბუმია. მე რომ მკითხოს კაცმა საქართველოს ტერიტორიის გეოლოგირუი გეგმიური კვლევა უნდა კეთდებიდეს ყოველ 5 წელწადში ერთხელ, სადაც აღმოჩნდება ყველაზე საშიში ადგილები, იქ მუდმივ მოქმედი სადარჯო გეოლოგიური პუნქტი უნდ დადგეს, რომ თუ რამ მოხდა საწრაფოდ გაავრცელონ განგაშის სიგნალი. 5 წელიწადში ერთხელ რომ მორჩებიან გამოკვლევას მერე ისევ თავიდან უნდა დაიწყონ, რადგანაც ამ პერიოდში შეიძლბა რაიმე შეიცვლაოს და ან სადარჯოს დამატება გახდეს საჭირო, ან გადადგილება. ამერიკაში ერთ ხიდს ღებავენ მუდმვად, მგონი ნიუორკში. 5 წელი ანდომებენ ღებვას, ბოლოში რომ გავლენ, მერე ისევ თავიდან იწყებენ, ასე უნდა იყოს ჩვენთანაც ეს გეოლოგიურუ სამსახური.
    გარდა ამისა დარწმუნებული ხართ რომ ჩვენი მტელი ქვეყნა ნამდვილად კარგად აქვთ გეოლოგებს შესწავლილი? და ნამდვილად ვიცით ყველა სასრგებლო წიაღისეული სად გვაქვს? ეგ კი არა მღვიმეების აღმოჩენა ხდება ახლა და ტაძრების ეზოებია დღემდე გამოუკვლელევლი და როგორ დავიჯერო რომ გეოლოგებს მტელი საქართველო გულდასმით აქთ შესწავლილი?
    ამას იმიტომ ვწერ, რომ ჩენ ვამბოთ, რომ ჩვენი სიმდიდრე არის ჰიდრო რესუსიო და ვტირით, რომ არ გვაქვს ნავთი, მარა თუ უბრალოდ ბევრ თბილ წყალს აღმოვაჩენთ ეს თითქმის ისეთივე ეფექტის იქნება რაც ნავთობის საბადოები. ამ თბილ ტერმულ წყლებზე თბო ელექტრისადგურს ავაშენებთ მის მიერ გამმუშავებული ენერგია იაფიც იქნება, უფრო ეკოლოგიურად სუფტაც და აშენებაც არ ჯდება თბოელექტროსადგურებსი ძვირი, ყველაზე ნაკლებ კაპიტალდაბანდებას მოითხოვს, თუმცა ექსპლოატაციაა ძვირი, მარა თუ თერმულ წყალზე იქნება, მაშინ ექსპლოატახიაც იაფი იქნება და გვექნება ჭარბი იაფი ენერგია. ამ იაფი ენერგიით კი ბევრი იაფი მეტალის დნობა შეიძლება.

  60. მოკლედ საქართველს ყველა მდინარეს ჭირდებ ერთი მაინც კაშხალი, სხვანაირად არ გვეშველება არაფერი. მარტო კაშხალები შეამცირებენ ამ პრობლემას და მოხერხდება ნალექების რეგულირება. ენგურზე რომ არ იყოს კაშხალი, მაშჲნ გენახათ თქენ რა მოუვიდოდა სოფლებს ენგურის ქვედა წელში. ისე მართლა ძალიან საინტერსოა სტატისიკა, რა ხდებოდა სამეგრელში მაგ კაშხლის აშეენბამდე და მერე შევაფასოთ თუ რამდენი სიციხლე გადაარჩინა მაგ კაშხალმა უპრეტენზიოდ და უხმაუროდ. სვანეთის ერთი წლის თოვლდიდობა მაგ კაშხლის ბრალი არ იყო, თორემ კიდე განმეორდებოდა ამდენ ხანში.

  61. ვაჭრობა ორივე ქვეყანას ამდიდრებსო, დღეს იბჟუტურა ერთმა ბიზნეს კურიერში. ეს არის ხალხი ვისაც ზერელდ აქვს ნასწავლი ეკონომიკა. ვერ ამჩნევენ თუ რა დაშვების დროს არის ეს ამრთალია. მე მიწერია ჩემს სტატიებში, რომ ვაჭრობა მართლაც ხელსაყრელია იმ ქვეყნებისათვის ვისაც უმუშევრობის პრობლემა არ აქვს და ამასტანავე იოლად შეუძლაი ვაჭრობის შედეგად წამგებიანი დარგიდან, რომელმაც ვერ გაუძლო კონკიურენციას სხვა ქვეყნიდან , შეძლია უცებ გადაისრლოს რესურსები სხვა მომებიან დარგში და ისევ დასაქმების უმაღლეს დონეს მიაღწიოს. ამდ როს მართალც ხდება ქვეყნის რესურსების უფრო ექფეტრუად გადანაწილება, მარა ჩვენს შემთხვავში დიდია ახალ დარგში აგდასვლის ხრჯები. ასე წერს თოროუ ერთერთ მიზეზზე, როცა ამბობს, რომ არც ისე მარტივადა საქმე ვაჭრობის ტეორიაში, როგორც წიგნებში ასწავლიანო და იქ რამდენიმე მიზეზი მოაქვს თუ რატომ არ არის ისე როგორც მარტივ მოდელებშია, ერთერთი სწორდ ისაა, რომ განვიტრებად ქვეყნებს არ აქვს დიდი არცევანი დარგების და გამონავისუფ;ბულ რეაურსებს ასე იოლად ვერ გადისვრის სხვა დარგში, ამიტომ იმატენს უმუშევრობა და ქვეყნის წაგება გადააჭარბებს მოგებას. მეორეს მხრივ არც ვაჭრობის შეზღუდვა ნიშნავს თავისთავად ქვეყნის ეკონომიკის გამოცოცხლებას. ამასტან ერთად თუ ახალი დარგების ათვისება არ მოხდა, მაშინ ქვეყანაში გაიბერება ის ძველი დაგეები, რომელიც არაა მაინცადამაინც მომგებიანი. მარტალია კი დაასამქებს უფრომ მეტს, მარა მაინც ჯობია პარალელურად ახალი დარგების ათვისებას შეწყოს ხელი, ხოლო ვაჭრობის შეზღუდვა უნდა იქნეს გამოყენებული ადგილობრივი წარმოებების გასაძლიერებლად. მაგალიტად ზეთი საქართველოში შემოდის და ადგილზეც იწარმება. მიუხედავად ამისა, ხალხი მაინც უცხოურს ყიდულობს, მაშინ როცა ხრისხში სხვაობა პრაქტიკუალდ არ არის. მაშინ რატო არ უნდა გავაძვიროთ უცხოეთიდან იმპორტირებულ ზეთებზე, ან თუნდაც დაფასუებულ მზესუმზირაზე გადასახადები იმპორტირებული სქონლისტვის, მაშინ როცა იგივე სხარისხის პროდუქციის წამროება აქაც შეგვიძლია. ადგილობრივ მეწარმებს არ ყოფნით ფული სატანადო მარკეტინგული კომპანიის ჩასატარებლად და ამის გამო იჩაგრებიან. რამდენიმე ზეთის მწარმოებელი საწარმოა საქართველოში და თუ მაგალიტად ზეტების შემოანას საბაჟოთი გავუძვირებთ იმპრტიორებს ეს ადგილობრივებს ფინასნსურად მოძლიერების და გაფართოების საშუალებას მისცემს. ამიტომაც მაგ უტვინოებმა რარაც რომ წაიკიტხეს ცოტა კეტად დფიქრდნენ ჯობია.

  62. არაერთხელ მომისმენია ვითომ ეკონისტებისაგან და ექსპერტებისაგან, რომ მშენებლობაში დიდი პოტნციალი გვაქვს, რატომრაც ორჯერ მოვიმოინე ეს და ორივეჯერე ამას სამშენებლო დარგის ,,ექსპერტ’ ეკონომისტი ამბობდა. კიტხეს ჟურნალისტებმა რატომ ფიქრობთა სეო, იმიტომ, რომ დიდია მოთხოვნა ბინებზეო, რადგანაც ძალიან დიდი რაოდნობის ხალხია დაუკმაყოფილებელი ბინებითო. ეს იმას ნიშნავს, რომ ესენი უმარტივეს სახელმძავნელოებს რომ კითხულოებენ ასე გონიათ რომ ეკონომიკაში მოთხოვნად წიგნებში იგულისხმება ადამიანების სურვილი რაღაცის შეძენის და აქამდე ვერ მიმხვდარან რომ მოთხოვნას ქმნის გადახდის უნარიანი მოტხოვნა და არა უბრალოდ უფულო სურვილები და ოცნებები რაიმეს ყიდვის. როცა ადამიანებს ამდენად ელემენტარული რამ არ ესმის მაგან რაც არ უნდა წაიკითხოს ეკონომიკაშჲ აწი რა აზრი აქვს, როცა ფუნდამენტალური და უპირველეის რამ არ ესმის სწორად. მერე გამოდიან ექსპერტებს და ეძახიან. მოუსმნეს მერე ამათ რომელიმე უტვინო სტუდენტი და ისიც მასე იფიქრებს და ვინ იცის ვერც გაასწოროს ვერასდროს. ასეთი შტერების ხელშია ბევრი ფირმების ეკონომიკური დეპრატამენტები, ან ექსპერტპბენ ხოლმე ტელევიზორში და წარმოდგენაც არ აქვთ რამხელა სისულელს ამბობენ. ამ დროს ვერ ხვდებიან რომ ტავ ამჟღავნებენ, რომ საერთოდ აზრი არ აქვს აწი თუ რამე წაიკიტხეს ეკონომიკაში. ნეტა ვერ ფიქრობენ, რომ უფულო სურვილს რა მნიშვნელობა უნდა ქონდეს ეკონომისტისათვისო?

  63. ჩემი აზრით საჭიროა, რომ ადგილობრივი ნაწარმის მეტად პოპლარიზაიცა უნდა მოხდეს საქართვე;ოში. როგორც აღვნიშნე შემოდის იმპორტული მზესუმზირის ზეთები, თვითონ მოხალული მზესუმზირა და ადგილობრივ ზუსტად იგივე ხარისხის ნაწარმს და იგივე ფასისა ავიწროებენ. ქართველებს არ აქვთ რეკლამის ფული და იმდნ იმპორტულ საქონელში ქართული საქონელი იკარგებ. ამიტომ უნდა დავიწყოთ კამაპანია ქართული პროდუქტის პოპულარიზაცისი და რეკლამები, რომ ქართული პროდუქტი იყიდონ. ამის გაკეთება სახელმწიფოს მხრიდან შეიძლება გააღიზიანოს ევროკავშირი და იქნება ჯობია შევქმნათ ქართველ მეწარმეთა კავშირი და ვითომ მაგათ,ა გადაიხადეს იმ რეკლამის ფული და ისე გაუსვან ეტერში. ამით ყტან ერთამნეტშაც დაუზოგავენ ფულს, რადგანაც რეკლამა გაუკეთდება ყველა ქართულ პროდუქტს ერთდროულად და არა ცალცალკე. იმიტომ რომ აშკრაა, რომ რამდენიმე სეგემნტში სწორედ მხოლოდ ეგ უშლის ხელს ადგილობრივ ნაწარმოს რომ თავისი ადგილი დაიკავოს ბაზარზე. იგივე იტქმის ხილის წვენებზეც, ზეთებზე ვთქვი და კიდდე სეიძლება ალბატ გამოვყოჸტ მასეთი პროდუქტები. საერთო ბევრი გვაქვს სამუშაო იმაზე რომ ვისწავლთ პროდუქტის სწორად შეფუთვა და მიწოდება.

    • ქართველი მეწარმეების სახელით უნდა მოვთხოვოთ მარაზიებს, რომ ქართული პროდუქი ყველაზე გამოასჩენ ადგილას დადონ და იმპორტული ნაკლებად გამოსაჩენ ადგილას. უნდა შევეცადოთ რომ ეს თავიდან ნებაყოფლობითი იყოს და დაუწერელი კანონი ნიყოს. თუ არ მოხერხდა, მაშინ იქნებ დროებიტ კანონად მივიღოთ, მარა ჯობია ისეთი სახე ქონდეს ვითომ მეწამრეები თვითონ აკეთებენ ამის ორგანიზებას და სახელმწიფო არაფერ შუაშია, თორემ ევროპელები ატრაკებენ ხოლმე ასეთ რამეებზე.

  64. ძალიან შემაწუხებელია სესხი დოლარებში. დოალრში, რომ არ მქონდეს სესხი, მშინ მეც ბინებს მარტო ლარებში გავაქირავებდი, რადგანაც აწი არც ბინის ყიდვას ვაპირებ და არაფერს ისეთს რაშიც დოლარი დამჭირდებოდა. პრინციპში ბინებიც რომ ლარებში იყოს შეფასებული და არა დოალრებში (თურქეთში ბინების და სახლების ფასი ლირებში ქონდათ და არა დოლარში, მიუხეადვად იმისა, რომ ლირა ლარზე უარესად არამყარი ვალუტაა), მაშჲნ არც არაფრში დამჭირდებოდა დოალრებში დანაზოგების შექმნა, თუ ძალიან არამყარი არ იქნებოდა ლარი (აი დღევანდელი გაუფაუსურებაც კი არ მაიძულებდა მტელი დანაზოგები დოალრში გადამეტანა, მოკლედ დოლარებში ანაბრების შენახვისაკენ ადამიანებს ბინების ფასები აიძულებს, რადგანც ქართველისათვის ბინა არის რეალური ქონება და ყველა ფულს ბინისათვის აგროვებს, ხოლო ბინბი კი დოლარებში იყიდება, ამიტომ მით უფრო ემტია რეზონი და სტიმული, რომ დანაზოგები დოალრში გქონდეს, რომ მიუხედვაად იმისა რა მოუვა დოლარს შენ ბინისათვის დაგროვებული ფული მაინც ხელში გეკავება. აი ასე ფოქრობს უმრავლესობა და ეს მნიშვნელოვანწილად განსაზღვარვს იმას, რომ ყველას ბანკში ფულები დოალრებში შეაქვს და დოლარებში ინახავენ). მე მაგალიტად ბევრად უფრო იოლად გავაირავებდი ლარებში და ბევრად უფრო მშვიდად ვიქნებოდი, ჩემი მდგმურებიანად. დამოკიდებული ვიქნებოდი მარტო ინფლაციაზე და არა დალრის კურსზე. ძლაინ ცუდად მუშაობს კრედიტები ლარებში და ბიების ფასები რომ დოალრებშია. სწორედ ეს იწვევს იმას, რომ ადამიანები იძულებულები არიან დანაზოგები დოლარებში აკეთონ. ამ დროს როგორც ერთმა დეველოპერმა თქვა, საერთოდ არაფერში ჭირდებათ დოალრები, რადგანაც არმატურის გარდა ყველა სამშენებლო მასლა ადგილობრივია და ლარებში ყიდულობენ: სილაც, ცემენტიც და მუშაოხელიც. არც ისე შორსაა ის დრო რომ არმატურაც ადგილობრივი გვექნება.
    ასე რომ ყველაზე უპრიანი დოლარიზაციის პრბლემასთან ბრძოალ დაიწყოს იმიტ, რომ ბინებზე ფასები დავაფიქსირებიოთ დეველოპერებს ლარებში, ისევე როგორც ყველა გამყიდველს უნდა ვაიძულოთ, რომ ბინის ფასი გამოაცხადოს ლარებში და არა დოალრების შესაბამისად ლარებშიო, რო წერრენ. არავიტარი, აერტო ლარებში (მერე იანგარიშონ თვითონ როგორ იქნება დოლარებში. მერე მიეჩვენვიან მარტო ლალრებში ანგარიშს). მოკლედ მტელი ამ დოლარიზაცის სატატვე ბინების დოალრში შეფასებულ ფასებშია და მერე აქედან გამომდინარე იმაში, რომ ბანკებიც იპოთეკურ სეხებს დოალრებში იძლევიან. საერთო არ არსებობს რეალური არგუმენტი გარადა იმსა, რომ ბანკი ამას ზენორმატიული მოგებისათვის აკეთებს, თორემ იპოთეკურ სესხს არავიტარი რისკის შემსაცირებლად არ ჭირდება დოლარში რომ იყოს გაცემული, უფრო მეტიც მნიშვნელოვნად ზრდის ამ სესხების რისკებს და მტელს საბანკო სისტემას ძალიან არამყარად აქცევს.
    ასე რომ ყველაზე უფრო უპროიანია, რომ დოლარიზაციის პრობლემას იპოთეკური სესხების ლარებში გაცემიტ და ბინების ფასების ლარებში დაფოქსირებით ვებრძოლოთ. ეს იქნება ყველაზე ნაკლებ სარისკო, ამითი დაწყება და ჩემი აზრიტ უყველაზე ეფექტურიც. როგორც მე მაღიზიანებს და გაურკვეველე მდგომარეობაში მაგდბს ეს დოალრეის სესხი ისე ექცევა ყველა მსესხებლს იპოთეკარსაც და ბიზნესმენსაც. ამიტომ ეს ქვეყანსი ზრდის რისკებს და ამცირებს ინვესტიციებს. ლარებში ბინების ფასების დაფიქსირებამ ჩემი აზრიტ უნდა გაზარდოს ბინებზე მოთხოვნა, რადგანაც ბინის ყიდვის მსურველები უფრო ტამამად აირებნ ლარებში სესხებს, თან ბინის ფასები რეალურს მიუახლოვდება ლარებში. ახლა არანორმალურად გაზრდილია დოლარის ფასის გამო. ანუ მიწოდების მრუდი აწეული დაუსაბუთებლად მაღლა და ეს იმის ბრალი კი არ არის, რომ მშენებლობის ხარჯია გაზრდილი, არამედ მშენებლობის ფასში სევიდა დოალრის ფასის რისკი, რამაც აწია მიწოდების მრუდი დაუსაბუტებლად, ამან კი სემაცირა აშენებული სახლების მოცულობა, მიუხეავად იმისა, რომ მეტი ფული რჩებათ თიტქოს ერთი ასენბული სახლიდან დეველოპერებს (თეორიულად), მარა პრაქტიკულად იმაზე ნაკლებს აშენებენ ვიდრე ლარებში რომ ეშენებიათ მაშინ რო ააშნებედნენ. გამოდის, რომ ვერც დევოლპოერი ხეირობს, რადგანაც მყიდველი ხდება პასიური და მოგება მარტო ტეირაში რჩება ქაღალდზე, და ბინის მყოდველიც წაგებულია, რადგანაც ჯამში უფრო ნაკლები ბინები იყიდება ვიდრე მომხმარებელი იყიდდა. ამას ქვია, რომ საოაგდოება ყველ მხრიდან ზარალდება ამ დებილური დოალრიზაციის გამო.
    პირველ ეტაპზე როცა ბანკები გადავლენ იპოტეკურ სესხებზე ლარებში გაცემაზე, ყველა დარგში ერთბაშად გადასვლა სარისკოა, რადგანაც ბანკებში მეანაბრეები თავის დანაზოგებს უმეტეს შემთხვვაში დოალრებში ინახავენ და ეს დიდ დისბალანსს შემქნის პასივებისა და აქტივების სავლაუტო რიკსბში და შეიძლება ამან მნისვნელოვნად აზარალოს ბანკები, თუ ნაჯახიტ მივუდექით ამ საქმეს. ეტაპობრივად და ნელ-ნელა უნდა გადავიდეთ. ამოვარჩიოთ დაგრები და აქტივების ის წილი, რამდენიც შეიძლაბ ლარებში გადავიყვანოთ. აიტომაც ჯერ მარტო იპოთეკური სესხების გაცემა ვაიძულოთ, მარა თუ ამან გადააჭარბა დოალრებში მირებული ანაბრების წილს, მაშინ მივცეთ უფლება დანარჩენი სესხები დოალრშიც გასცეს. ამასობაში ლარზე მოთხოვნა გაეზრდება ბანკებს და ლარის ანაბარზე პროცენტს გაზრდის, ხოლო დოალრის ანაბარზე შეამცირებს და ნელ-ენლა გადაიწევს პასივების წილში დოლარიდან ლარისაკენ წილობრივი განაწილება. მარტო ლარზე პროცეტის აწვეით და დაოლარზე დაწდვიტ ცდილობდა ეროვნული ბანკი ამის გაკეთებას, ამრა ეს არ არის საკმარისი, მაინც არ იყო მისვნელოვანი სხვაობა დოალრისა და ლარის ანაბარზე.
    მომავალში ჩემიაზრიტ როცა ზემოთ აღწერილ ზომებს მვიღებთ შეიძლაბ ლარში ანაბრის პროცენტი 12-იც კი გახეს და დოალრის 2. ამხელა სხვაობამ კი უნდ აუბიძგოს ხალხს რომ ფული ლაში სეინახოს და არა დოალრში. ამავე დროს კლარში სესხების პროცენტიც გაძვირდება (რაკი ვალდებულები იქნებიან ბანკები რომ სეხები ლარში გასცენ) ბანკები შეეცდებიან პასივებისა და აქტივების სავალურო დისბალანსი რისკი ტავიდან ლარის სესხებში გასცენ, ამრა ეს უფრო სწორი იქნება ვიდრე ის რისკი როცა დოლარი მოულოდნელად 30%-ით იზრდება და რალურად ხლში გრცეაბ 10%-იანი სესხის ნაცვლად 40%-იანი სესხი და მეტი. არ ჯობია ლარში აიღო ტავიდანვე 24% -იანი სესხი. ამ დროს ძირის მოცულოიობა არ გეცვლება და მარტო პროცენტი გაქვს მარალი გადასახდელი, ტან წიანსწარ იცი, რომ მოულოდნელი არაფერი მოხდება. დოალრში აღებული სესხის დროს კი ძირიც მატულობს უცებ დოალრის გაძვირებისა და საპროცენტო განაკვეთიც. ისე საინტერესოა დათვალონ რამდენჯერ გაიზარდა სექტემბრის მერე 10%-იანი სესხების ეფქტურო პროცენტი. ჩემი მიახოებითი გამოთვლით 40-დან 505-მდე შუალედშია რელაურად საპროცენტო განაკვეთი და არ მერჩია 24%-იანი ამეღო ლარებში? ამრტო პროცნტი იქნებოდა ძვრი, ძირი ხომ არ გამეზრდებოდა?

    • 1,3x*0.1=0.13x ეს მარტო პროცენტი გაიზარდა ამდენჯერ. ამას უნდ დავუმატოთ კიდე ძირის ნაზრდი 1,3x.
      ანუ 1,3x+0.13x=1,43x
      rogorc varaudobdi sesxi gamodis 43%-iani.

  65. დღეს ისევ იბოდიალა ვითომ ექსპერტმა გიორცელიძემ კომუისტების დროს დამკვიდრებული ყალბი სტერეოტიპი, რომ თურმე ეკონომიკის აყვავებას პირველ რიგში საბუნებისმეტყველო მეცნიერბა და განათელბის სისტემა უდევს და რომ ჯერ აქედნა უნდა დავიწყოთო. ეს არის სისულელე, მიუხედავად იმისა, რომ ერთი შეხედვით დმაჯერებლად და კეთილშობილურა ჟრერს. თუ ჩვენ მეცნიერებას დაველოდეთ კდე რამდენიმე საუკუნე არაფერი გამოგვივა. ,ეცნიერაბ არის ზედნაშენი. ძიშია ეკონომიკა. ეკონომიკას კი ჭირდება ხელობა და ტექნოლოგიები, ამიტომ თუ გინდა დროზე მიაღწიო კეთილდღეობას უნდა აითვისო უკვე არსებული ტექნოლოგიები და ხელობა და ისწავლო პრაქტიკულად მათი გამოყენება პრაქტიკულ საქმეებში. ეს მოიტანს სიმდიდრეს და ამის მერე გეძლევა შესაძლებლობა ავიტარომეცბიერბება. მკეცნიერება ძალიან ვირი რამაა. მით უმეტეს, რომ არავინ იცის წიანსწარ, თი რომელი კვლევისნ რა გამოვა, რო გეჩვენება პერსპექტიულად იქიდან შეიძლება არაფერი გამკვიდეს და უცებ ისეთი რაღაც აღმოაჩინოს ვირაცამ საერთოდ რომ არ ფიქრობდა იმ მიმართულებით არავინ რომ იქიდან შეიძლება რამე გამლოსულიყო. ასე რომ შეიძლება მეცნიერულ კვლევებში უარმაზარი ფულები ყარო. ამის კეთების ფუფუნება მარტო ამეიკას., აქვს. ჩვენ კი უნდა დავაკვირდეთ თუ სად რა გამოიგონეს და ის უყნდა გადმოიღოთ და ვისწავლოთ სასწრაფოდ, თან უნდ ავარჩიოთ პრაქტიკუალდ საჭირო ცოდნა და ტექნოლოგიები, თორემ ისე უაზრო წყლის ნაყვა იქნება.
    სწორდ ასე მოიქცა ტავის დროზე ამერიკა,რომელი იპარავდა ტექნოლგიებს და არა ფუნდამენტალურ მეცნიერბებს ინგლისიდან, და მერე თვითონ დაიწყო ტექნოლოგიების შექმნა. ასე იქცევიან დღემდე გერმნია და იაპონია. სწორედ უახლესი ტექნოლოგიები შეძენის, ან მოპარვის ხარჯზე აგხდა სამხრეთ კორეა ასე განვიტარებული, მაშინ როცა სამხრეთი ისეთივე გაუანთლებელი იყო თავიდან, როგორიც ახლა არის ჩრიდლოეთ კორეა. განათლებისნ სიტემით და ფუნდამენტალური მეციერებით რომ დაეწყოთ მაგათაც, იქნებოდნენ განათლებული ღარბები და მეტი არაფერი.
    პირადპირ პრაქტიკული მნშვნეკობის ტექნოლოგიბი უნდა ვიყიოდოთ, ან მოვპაროთ და დავხვეწოთ ცოატთი. სწორედ ამ დროს ხდება უკეთესად ტექნოლოგიების შესწავლა, ვიდრე სალექციო დარბაზებში. სწორედ იმ საწარმოებში ხდება ამ ცოდნის კარგად გაგება და შემეცნება სადაც მას პრაქტიკულად გამოიყენებნე, ამიტომ ჯერ ეგეთი საწარმოები უნდა ავშენოთ ზოგი უცხოელების დამხარებიტდ ა ზოგიც ჩვენმა ინინრებამ უნდა მოიპარონ.აი მერე ნამდვილად გაჩნდება მოთხოვნა პრაქტიკულად საჭირო ცოდნაზე და არა ისეთ მკვდარ ცოდნაზე, რომლითაც დღეს სტუდენტებს უჭედავენ თავებს.
    თვითონ საწარმოები არიან ცოდნის შემძენიც და განმავითარებელიც, სწორდ მაგათმა უნდა დააყენონ მოთხოვნა. ზოგადი კვლევები კი როგორც ვთქვი ძალიან ძვირია და ამერიკის გარდა ვერავინ ვერ ახერხებს მის კარგად განვიტრებას.
    ამიტომაც ვიძახი თბილიში უნდა იყო ისეთი საწარმო რომელიც თვითონ იქნება ტექნოლოგიების შემქნელი და ახალის საწარმოო ხაზების გამომგონებელი,ან გდამღები. აი ეგ იქნება ბამდვილად რომ განავიტარებს პრაქტიკულ ცოდნას და ტექნოლგიებს.

    • ანუ ,,დელტას” მაგავრი საწარმო სამოქალაქო სექტორში, რომელიც შეიძლება ეკონომიკის სამინისტორსაც ეკუთვნოდეს, თუ კაი მინისტრი ეყოლება. და იმუშაოს ქართული ეკონომიის გამოწვევბის საპსუხოდ. შემნას ან მოიპარო და განავიტაროს საქართველსოათვის საჭირო საწარმოო ხაზები და ტექნოლოგოები და მერე თვითონვე შემქნას ანალოგიური საწარმოო ხაზეი, როგორც კონსტრუქტორები და არქიტწექტორები ქმნიან სახლების პროექტებს, მარა აქვე უნდა იყის ამ საწრმოო ხაზების დამამზადებელი საწარმოო საჺშალებებიც.

  66. დღევანდელი ფიზიკ-მათემატიკური სკლოის საფიძველზე უნდა სეიქმნას საბუნებისმეტყველო მეცნიერებბეისა და საინჟინრო ნტექნოლოგიური სკოლა -ინტერნატი. აქ უნდა იყოს გაძლიერებული სწავლების კალსები ფიზაკში, ქიმაისი, ბიოლოგიაში, პროგრამირებაში, და ისე უბრალოდ საინჟინრო მექანიკური (საჩხერკედელაო) პარალელური კლასები. ყველა ამ მეცნიერებას აუცილებლად ჭირდება გაძიერებული მათემატიკა და ყველას გაძლიერებულად უნდა მიეწოდებოდეს მათემატიკა, მარა ამდნი ფიზიკო მარტო რად გივნდა? ჯობია ქიმიკოსებიც გვყავდეს და ბილოგებიც. პროგრამისტებიც და ინჟინრებიც. თითი კალსი ეყოფა ყველას. შეიძლება ცოტა ფიზიკაც უფროკარგად ისწავლებოდეს მაგალჲტად საინჟინრო კლასში, ან ქიმიკოსებში და ბილოგებში. პროგრამისტებს ალბათ არ დაჭირდებატ ფიზიკა. ასე რომ მატემატიკა ყველას ჭირდება და ფიიკაც კი მეტ-ნაკლებად ჭიდება ქიმიკოსსაც და ბილოგსაც. ასე რომ მე მგონი ჯობია ასეთნაირად გადაკეთდეს კომაროვიც და სხვა ფიზიკა-მათემატიკური სკლოები. თანა მათ უამღელსი დონის ლაბორატორიები უნდა ქონდეთ და ბავშევბს უნდა ეძლეოდეს საშუალება შევიდენნ ამ ლაბორატორიაში ნებისმიერ დროს და აკეთონ რაც უნდა იარაღების გარდა.

  67. პირველ რიგში იმპორტი უნდა ჩავანაცვლოთ ადგილობრივი ბაზრიდან. სანამ უცხო ბაზარზე გავალთ, მამანდე ადგილობრივი ბაზარი უნდა დავიბრუნოთ, თორემ გამოვა ძაღლი შინ არ ვარგოდა და სანადიროდ გარბოდაო. უცხო ბაზრებზე გასვლა ძალიან სახიფათოა,მაშჲნ როცა ასე გამოუცდელები ვართ. შეიძლება დიდი ფული ჩავდოთ წარმოეაბშჲ და უცხოურ ბაზრებზე არ დაგვიშვან,მრაც უზარმაზარ ზარალს მოგვცემს და ვალებში ჩაგვაგდებს. ამიტომ ჯერ იმპორტი უნდა შევზღუდოთ და ადგილობრივ ბაზარზე ვიმოქმედოეთ, თან შევხედავთ თუ სად რა შეგვეშელა და უფრო იოლად გამოსწორდება ვიდრე უცხოურ ბაზრებზე. იაპკნიას ჩვენგან განსხვაბებით 150 მილიონიანი ბაზარი ქონდა და ეს პრობლემა არ ქონდა. ჩვენ კი მსხვილი წარმოებებისათვის საკამრისი საკუტარი ბაზარ არ გვაქვს. იმათ შეელოთ მანქანთმშსნებკობით დაეწტყოთ ისე, რომ მარტო საკუტარ ბაზარზე ევარჯიშატ პირველ ეტაპზე. აი ეს მნიშვნელოვანი სხვაიბა გვავქვს იაპონიისაგანა და ამიტომაც პირდაპირ მაქანათმშენებლობას ვერ ვეტაკებით. პირველ ეტაპზე აგილობრივი მცირე და საშუალო საწარმოებიტ უნდა დავიწყოთ.
    საბაჟო გადასახაებიც უნდა გავზარდოთ და მოსახლოება მივაჩვიოთ, რომ ადგილობრივი ნაწარმს მეტი პატივი სცეს.ამასობაში ბევრი ელექტროსაგური ავაშენოთ, რომ მომზადდეს სიტუაცია იაფი ეკექტროენერგიისათვის, რომ მერე ენერგო ტევადი და ლითონტევადი დარგების მსხვიოი საწამოების მშენბელობაზე აგდავიდეთ და კარგი საფუძველი შევიქმნათ იაფი ელექტროენერგიის ხარჯზე, რომ კონკურენტუნარიანები ვიყოთ.
    პარალელურად უნდა კარგად დავამუშაოთ საფონდო ბაზრისათვის კანონები, რომ მომზადდეს საფუძველი მიი ოპტიმალურად მუშოაბისათვის, რომ მოხერხდეს ადგილობრივი კაპიტალის უფრო უკეთ მობილიზება და ნაკლებად ვიყოთ უცხოუ კაპიტალზე დამოკიდებული.
    მერე უკვე გადავიდეთ ექსპორტის დაგრბეზე, მაღალტექნოლოგიებზე და სხვა.
    პარალელურად შევამციროთ დოლარიზაცის დონე და სხვა რამეები.

    • მთში რძის მინი ქარხნები და შვეიცარიის გამოცდიების გადაღება მთის მცირე სასაქონლო მეურნეობების შესახებ. ჩემი აზრით ტავადაპრველად ყველაზე პერსპექტიული იქნება საირმეში და გოდერძის უღეკტეხილზე. ასევე კარტოფილი ფრის ქარხნები წალკა ახალციხე, სვანეთში და სხვაგან მტასი.

    • რაოდე ნპარადოქსულიც არ უნდა იყოს ყველაზე მარტივი ასათვისებელი შეიძლება აღმოჩნდეს IT თექნოლოგიები და ციფრული ტექნოლოგიები, პროგრამისტობას არაფერის ნედლეული არ წირება, მარტო გვჭირდება მათემატიკის მცოდნე ნიჭიერი ბავშვები და თუ სახელმწიფო მოკიდებს ხელს შეიძლეაბ ყველაზე მალე მივაღწიოთ სატანადო დონეს, ძალიან მცირე დანახარჯებით.
      მე მგონი კაი იდეაა ყვარლის ტბებში ქართული სილიკონ ველის შემნა. გადავცეთ ვთქვაათ 100 წლით ამერიკელ პროგრამისტებს ეს ტბები, სამაგიეროდ კი გვასწავლონ პროგრამირება და საერთაშიროს ბაზრებზე გაგვიყვანონ. უნდა შევუქმნათ იმაზე კაი პირბები ვიდრე სადემ სტავაზოვენ. ისრაელს, როგორც დავერე ყოლი უმაღლესი სწავლულის პოსტი, რომელიც მეცნიერება ტევადი დარგების განვიტარებას აქცევს ყურადღებას და იმ ისრაელის უდაბნოში მაოხრხეს ბევრი ამერიკული ციფრული კომპანიების ფილიალების გადმოტანა, ასევე ლუქსემბრუგმ მაოხრხა ბევრი ინტერნეტ პორტალის რეგიონალური ოფისი განტავსება საკუტარ ტერიტორიაზე. ასე რომ ტურუსტული ქვეყანა ვართო რო ვიძახით ეს ჩვენი ლამაზი ბუნება იმაში უნდა გამოვიყენოთ, რომ პროგრამისტებს მიმზიდველი გარემო შევუქმნათ საქართველოსი. ისრაელი, თურმე მარტო მზა პროგრამების(და ხელსაწყოების დარივერების) გაყიდვით წელიწადში 4 მიალრიდს აკეტებს. ასე რომ ამ საქმეს არ ჭირდება განსაკუთრებული მზადება და ესეც პირველ რიგში უდნა დავიწყოთ. აღმსავლეთ საქართვეოს ამაზე უკეტეს ვერაფერს შევტავაზებთ და უკეთეს ფუნქციას ვერ მოვუძებნით. არადა ეს აუციელბელია, რომ თანაბარი რეგიონალური განვიტარება გვქონეს, თორემ ჩათალხი ხელმოცარული ავანტიურისიტი პოლიტკკოსები შეეცდდებიან რეგიონალური კარტის გამოყენბას და არ უნდა ქონდეთ მათ ამისათვის საფუძველი, ტან თუ კახეთი გაუკაცრიელდა იმის გამო, რომ მას ფუნქცია ვე მოვუძებნეთ იმ წუტას გაივსება თათრებიტ და ლეკებით.

    • იმპორტისა და საქართველოზე გამავლი ტრანზიტული ტვირთების ანალიზი უნდა მოხდეს, რომ ზუსტად ვიცოდეთ თუ რა სეგმენტი გვაქვს აუთვისებელი ადგილობრივ ბაზარზე და რამდენი გვაკლია მის ასათვისებლად და ასევე რომელი პროდუქტით შეგვეძლება ჩავამაცვლოთ სხვა ქვეყნის ექსპორტი ჩვენს მეზობელ ქვეყნებში. მაგალიტად თუ ირანელი მტვირტავები საქართველოს გავლით ეზიდებიან ბულგარეთიდან ემდეეფებს, მაშინ თუ ჩვენ ადგილზე ვაწარმოებთ მედეფებს, მაშინირანელები არარ ივლიან იმ სიშორეზე და ირანის ბაზარი დაგვრჩება ჩვენ. ირანს ისედაც არ აქვს ხე ტყე. ტან ირანტან ვაწრობა კაია, რაგდანაც ნავთს იხდიან და ამზე უფრორ კაი ვალუტა არაფერია.

  68. მანქანამშენებლობაზე როცა გადავალთ მსუბუქი მანქანების წარმოებას უნდა ოვერდიოთ, რადგანაც მანდ დიდი მნისვნელობა აქვს ბრენდის სახელს, მოდას, პრესტიჯს. ვინ იყიდის ქართულ მსუბუქ მაქნას, როცა საქართველო სადაა ის არ იციან და რა პრესტიჟია ვინმესათვის რომ თქვას ქართული მანქანა მყავსო. ამიტომ ჩვენ პირველ ეტაპზე მაინც გეზი უნდა ავიღოთ მძიმე და სეოცტექნიკის წარმოებაე. მძიმე ტექნიკა მეტ მეტალს შეიცავს და რაც უფრო იაფად შეგვეძლება ამ მეტალის იაფად წარმოება მით უფრო კონკურენტუნარიანი იქნება იგი. აქ ბრენდი ნაკლებად მუსოაბს, ეგიძლაი სპეციალისტებს აჩვენო მანქანის შესაძლებლობები და სპეციალისტი უფრომიოლად დარწმუნედება რომ ხარისხიანი მანქანა, ვიდრე უბრალო მყიდველი დარმწუნო, რომესაც შეიძლება ხარისხზე მეტად მარიაჟობა უფრო აინტერებედეს და სულ არ ადარდებდეს შენი მაქნაის ხარისხი ამიტომ ვამბობ, რომ სპეცტექნიკას და მძიმე მრეწველბას უნდა მოვაწვეთ. გემთმსენებლობაშიც სეიძლება ძალების მოსინჯვა აქაც უფრო მეტი მეტალია ვიდრე პრესტიჟი დამარიაჟობა. მარიაჟობა იახტების შმეთხვევაშია მბჲშვნელოვანი, ჩვენ კი თუ ტანკერებს, ან სატევზაო გემებს გამოუშვბეთ მაშჲნ ეს პრობლემა არ იქნბეა. იგივე ითქმის სამხედრო ტექნიკაზე, იქაც მარიაჟობას ნაკლები ყურადრება ეთმობა და რეალურად უყურებენ ხარისხს და ფასს, ვიდრე უბრალო მყიდველები. აი ასეთი სეგმენტები უნდა მოვძებნოთ ჩვენთვს. ჩვენ პირველ ეტაპზე საა, თვითონ საქართველო არ გახდბა ცნობადი და სამარიაჟო ქვეყანა, მანამდე სამარიაჟო ნივთებს ვერ გავყიდით და ჯობია შევეშვათ. არც ტანსამცელებში მგონია გავქაჩოთ და პარიუმერიაში, მარა სანამგიეროდ პარფიუმერიი ნედლეული შეიძლება ვაწარმოოთ და ა.შ.
    პროგრამირებას არაფერი უშლის ხელს. ელექტროტექნიკაც გარკვეულწილად სამრიაჟოა და ამიტომ ჯერ ჯობია მძიმე და სეპცტექნიკას ოვაწვეთ ვიდრე ელექტროტექნიკას, ან მობილურ ტელეფონებს. ისე სარეცხ მანქაებს და მაცივრებს მაინ შეიძლება მოვკიდოთ ხელი. ეგეც ლითონდევადია და ნაკლებ ტექნოლოგიური, ნაკლე სამარიაჟო, მარა მაინც არის მანდ მარიაჟობის ელმენტები., თუმცა მაინც უნდა ვცადოთ, მეზობელ ქეყნებში მინც გავყიდით თავდაპირველად. ტან როცა დიდ ფულს არ იხდიან და იოლი გაოსცვლელია იმიაში უფრო იოლად რისკავენ ფულის გადახდას ვიდრე ანქამებშიდ ა უფრო ძვირიან ნივთებში.

  69. რისი საწარმოც არ უნდა ავაშენოთ, აუცილენლად უმაღლესი ხარისხის პროდუქციაზე უნდა იყოს გატჳლილი, თორემ უხარისხოს და ტანაც უცნობი საქართველოს ნაწარმს არავინ იყიდის და ფული გადაყრილი გამოგვივა. მერე ნელ-ნელა ქართული პროდუქცია ხარისხთან უნდა ასოცირდებოდეს ჯერ მეზობელ რეგიონებში და მერე მთელს მსოფლიოში. როგორც გერმანულ და იაპონური ხარისხთან ასოცირდება ის ქართული ხარისხის ნიშნაი უნდა იყოს, თორემ ისე ჩვენსას არავინ იყიდის. ჩინურს მაინც ასაღებდნე ჩინელები, რადგანაც ჩინელები მილიარდი არიანდა ემიგრაციაში მყოფი ჩინელი ყველა ჩინური პრიდუქციის დისტრიბიუტორია და როცა ამხელა ემიგრაცია და ამდენი დისტრიბიუტორი გყავს რაღაცის გასაღებას მაინც მოახერხებ სადღაც. ჩენ არც ეგ პლიუსი არ გავქვს. ამიტომ ჩვენი მთავარი დისტრიბიუტორი ისევ ხარისხი უდა იყოს და ერე ქართუული დისპორა, რომელიც არაა ძლიერი და ჩინელებივით ამოცანას ვერ გადაგვიჭრიან, თუ ხარისხიანი პროდუქცია არ მივაწოდეთ.

  70. საქართველოს პრაქტიკულად ყველა მდინარე მთის მდინარეა და მისი ჩამონადეის სარეგულირებლად ყველაზე ხელსაყრელია, რომ რთი კაშხალი მაინც ქონდეს ყველა მდინარეს და სადა კასხალის გაკეტება მაინც გიწევს, იქვე ცოტა ფული დაამატო და დინმოც მიუყენო და დენი გამოიმუშაოვი ის ჯობია, ტან ეს ყველაზე იაფი დენია ჯერ არსებულტა შორის. ეს გარემოს დამცვლები რო ახურებენ, აგერ ვერეს მაგალითმა აჩვენა თუ რას შვება მდინარე თუ ზედ კაშხალი არ არის. ასე რომ ჰიდროელექტროსადგურებს არ აქვთ ალტერნატივა.
    ამას გარდა წავიკითხე, რომ გეოთრემული წყლების საძიებლად საჭიროა ყოველწლიურად ბიჯუეტიდან 300 -400 მილიონის გამოყოდაო და მერე კიდე ან აღმოაჩენ თერმულ წყალს და ან არა. მაგას ჯობია ეს ფული ისევ ჰიდროელექტროსადგურების მშნებლობაში დავხარჯოთ. ქე მაინც ლატარიის თამაში არ მოგვიწევს და გვეცოდიენაბა რომ ფულს წყალს არ ვატანთ და რომ ამ ფულის დახარჯვის მერე ერთი საშუალო ზომის ჰიდროელქტროსადგური მაინც შეგრჩება ხელში. მაშინ როცა საძიებო სამუსაობიდან შეიძლაბ არაფერი შეგრჩეს ხელში. ასე ძვირი თუ ჯდება მაშინ ჯერ მაგ ძიებაზე ფულის ხარჯვა ნაადრევია. ჯერ რაც არის მოძიებული ის თერმული წყლები ავითვისოთ ის ჯობია.

  71. ჯაფარიძე თუ რატიანი იზხდა ბენდუქიძის სისულეებს იმეორებდა, რომ არ გივნდა ლარი და გადავიდეთ დოლარებზეო. აი საბერძნეთი ევროებზე. მერე ფულის მასა რომ არ მოკლებოდათ სულ ფულებს აძლევდნენ სესხებად და ფულის ამსის ნაკლებობა არ ქონდათ,არა რაც სესხები შეუწყვიტეს ახლა დადგა ვალუტის, ფულადი მასისი ნაკლებობის წიანშე. ამიტომ თუ ახალი ფული ან სესხი არ მისცეს ევროკავშირიდნ, მაშინ იძულებული გახება ისე დაუბრინდეს დრაჰმებს.
    ასე რომ ჩვენტანაც სანამ სავაჭორ ბალანსი უარყოფითი გვაქვს და დოლარის მასა მუდმოვად იკლებს იმის გამო, რომ იმპრტი აჭარბებს ექსპორტს და ამ დანაკლისს სესხებით ვივსებთ, ან ლარის კრსს გაყავს წონსწორაბაში. მერე როცა დოალრის მასა შეგვიმცირდება უარყოფითი ბალანსისი გამო და ამ სესხების მოცემასაც რომ შეგვიწყვიტავენ ბოლოს, მერე მაინც ლარზე დაბრუნება მოგვიწევს და რა სისულელე გამოდის? ეროვნული ვალუტა რომ დიდი კომფორტი არ იყოს აბა გიჯები არინ სახელმწიფოები? ეროვნულ ვალუტას რომ ბეჭდავ ფუალდი მასის ნაკლებობის პრობლმა გამორიცხულია. თუ მაინც არ გამოიყენე ეს უფლება, მაშინ ხალხის ფუალდ რაიმე სხვა საგანს გამლიყენებს როგორც ველურ ტომებში ხდებოდა. შენი ვალუტით მართავ საპორცენტო გგანაკვეთს, ფუალდ მასას, ინფლაციას, სეგიძლია უფრო ტამად აიღო საშიანო ვალები და სხვა. უცხო ვალუტით ყევალფერ ამას მოკლებული ხარ და სულ დამოკიდებული ხარ სავაჭრო ბალანსზე. თუ სავაჭრო ბალანსი დადებითი გექნება, მაშინდოლარების სიჭარბე გექნება, რაც ასევე გამოწივევს ეკონომიკის რყევებს და ვერ დარეგულირებ.
    ისე თუ სავაჭრო ბალანსი მექნება დადებითი მაშინ ლარიც მყარი იქნება და მაშინ რად მინდა დოლარი, მარა როცა სავაჭრო ბალანსი უარყოფოთია, მაშინ ადრე თუ გვიან დოალრის მასა მოიკლებს და მაინც იძულებული ვიქნებით ლარზე დვბრუნდეთ. სავაჭრო ბალანსი რომ გაწონასწორბეული იყსო,,მაშინ ეროვნული ბნკი მოლებული იქნება ბევრ გავლენის ბერკეტებს და ეს ცუდია.

  72. მემგონი დილასაბანკო სექტორში სესხების ლარზე გადაყვანა უნდა დაიწყოს იმ სესხებიტ რომლებსაც ვადის დადგომამდე ერთი წელი და ნაკლები დარჩა. ის სესხები უნდა დაფიქსირდეს ლარებში და ბოლო წელი ლარებში იხადონ. ეს შეამცირებს მოთხოვნას დოალრებზე და შეიძლება ცოტათი გაამყაროს ლარი. მერე მეორე წელს კი ახალ კურსზე უნდა დაფიქსირდეს ერთ წელზე ნაკლები ვადა ვისაც დარჩა და იმათი სესხიც გადავიდეს ლარებში, მარა ეს უკვე ლარის გამყარებას არ გამოიწვევს, რადგანაც ერთწლიანების მოთხოვნა ხომ ისედაც ამოვარდნილი იყო, და შეიძლება უკვე ერთწლიანები კი არა ორ წელი ვისაც დარჩა ისინიც კი დავაფიქსიროთ ლარებში და იმათმა დაიწყონ დარჩენილი სესხების ლარებში გადახდა. ამ ღინისძიებებმა საერთოდ ჩემი აზრით უნდა გამოიწვიოს ლარის ნელ-ნელა გამყარება და სხვებს ვისაც ჯერ კიდე დოლარში ექნება სესხი იმათ მდგომარეობას შეუმსუბუქებ. მერე კდიე დანარცენების გადაყვანა ლარებში და ასე შენდეგ. რაც შეიძლება მინიმუმადე უნდა დავიდეს დოლარში გაცემული სესხების წილი. მარტო ექსპორტიორებზე აქვს გამართლება სესხების დოალრებში გაცემას. საერთოდ დოალრებში გაცემული სესხების წილი არ უნდა აღემატებოდეს დოალრში მიღებული ანაბრების წილს, მარა მერე უნდა ნელ-ნელა შემავციროთ ორივეს წილიც. ჯობია ლარის სესხის საპროცენტი განაკვეთი გაიხარდოს და იმ განაკვეთში აისახოს სავალუტო რისკი ვიდრე დოლარში იყოს გაცემული სესხები. ასე უფო პროგნოზირბადი იქნება მსესხებლისათვის მისი მომავალი. ჯობია დოლარებში ანაბრებზე საპროცენტო განაკვეთი დაეცეს და ლარში ამაღკლდეს, მარა ამას დიდი ეფექტი არ ექნება. უფრო ემტი ეფექტი ექნება თუ მთელი ნავაჭრი თანხის მოილიზება მოხდება ბანკებში უჯნაღდო ანაგრშისწორების გამოყნებით, რაგდანაც ამ დროს დლარში ამ თანხების გადაყვანას აზრი აქვს, რადგანაც მუდმოივად აბრუნებენ და ჭირდებათ, მარა ამავე დროს ბანკების ანგარისებზე ლარების წილს გაზრდის დოლართან შედარებიტ. (პასივებში)
    ახალი სესხები მარტო ლარებში უნდა გაიცემოდეს საექსპორტო სესხების გარდა.
    სანამ ბანკებს მიავდგებით და ამ ღონისძიებებს დავიწყებთ, ამნდე ჯერ მევახშეები და ლომბარდები უნდა გადავიყვანოთ ლარებზე, ეს უფრო ნაკლებ სარისკოა, თანხაც ნაკლები აქვთ და თან მოზიდული თანხებიც ნაკლები აქვთ, რაც ბევრ რიკს მნოშვნელოვანდ ამცირებ და ცვლის. ამასთან ერთად კი ეს ღონიშიზებები შემაცირებს მოტხოვნას დოალრზე, პარალელურად ბინათსენებლობის ფასებიც მხოლოდ კარებში უნდა დავაფიქსიროთ და ასევე მანაებისა და ყველა სხვა საქონლის ფასი. ინტერნეტშიც კი უნდა აიკრძალოს განცხადებების გამოქვეყნება სადაც ფასი გამოქვეყნებული იქნება დოლარებში, ან შებსამისი კურსით ნლარებშიო, რომ იძახიან. ესეც უნდა აიკრძალოს. ამის მერე უნდა დავიწყოთ ბანკებში სესხების ლარებში გადაყვანა, რომ საბანკო სფერო არ ვაზარალოთ და რაიმე კრიზისი არ გავიჩალიჩოთ. ზემოთ მოყვანილი პირველადი ზომები ლარს გაამყარებს და მოსახლეპბას შეუმსუბუქდებადოალრში აღებული სესხების ტვირთი. მერე კი გამყარებულ ლარში უფრო იოლად გადავიყვანთ დოალრის სესხებს. მე ასე მგონია, რომ ასე ჯობია.

  73. ბაზრის პარადოქსი.
    მარტყოფში სანამ ერთი ხორცის მაღაზია იყო ხორცის ფასიც ნაკლები იყო და უკეთესი ხარისხის ხირცსაც გატანდნნ. პრაქტიკულად უძვლოს და იმ ნაწილს რომელსაც ხელს დაადებდი. მას მერე რაც საქონლის სასაკლაოებში დაკვლა აიძულეს, ამან გააძვირა ხორცი, მერე კი კიდევ რამდენიმე ხორცის მაღაზია გაიხსნა და ერთმანეთის კონკურენტები გახდნენ. თითქოს აას უნდა გამოეწვია ფასის კლება და ხარისხის გაუმჯობესება, მარა სინამდვილეში ფასი შეიანრჩუნეს იმავე დონეზე ხარისხი კი გააუარესეს და ცდილობენ რაც შეილება ნაკლები ხარისხის ძვლიანი ან ქონიანი ხრორცი შეგტენონ.
    ჩემი აზრით ეს იმის ბრალია, რომ თავიდან კონკურენცია რომ არ იყო, არ უჭორდათ ხორცის გაყიდვა, არ რჩებოდა ხორცი გაუყიდავი. ფასიც დაბალი იყოდ ა მოთოვნაც მეტი. მერე ხირცის გაძვირებამ მოთხოვნაც შეუმცირათ, წესით ამას ფასის დაკლებაზე უნდა ემოქმედა ცოტათი, მარა საერთოდაც არ შეუმცირებია, სამაგიეროდ ახალ ეშინიათ, რომ ხორცი არ გაეყოდებათ და ცდილობენ ტავიდან მოიშორონ ჯერ დაბალი ხარისხის ხორცი და მერე გაყიდონ უკეთესი ხარისხის ხორცი. ასე რომ ხორციც გაძვირდა ნდა ხარისხიც შემცირდა, თუმცა ეს ყვეალფერი პარადოქსია და მოხდა კონკურენციის ზრდის ფონზე. როგორ უნდა აიხსნას ეს? მე ვფიქრობ , რომაქ ადგილი აქვს ოლიგოპოლიურ შეთანხმებას. კონკურენციამაიძულა, რომ გაეშმაკებულიყვნენ და არა უკეთესობისაკენ, მაშინ როცა როცა მონოპლია ქონდათ (თუმცა მაშინ სრული მონოპოლიაც არ ქონდათ ქალქის ბაზრის ფასები უწევდა კონკურენციას) არ ეშინოდათ რომ საქონელი არ გაეყოდებოდათ. ბრუნვა მეტი ქონდათ და მეზობლები ჯიჯღინის ეშინოდათ. ამიტომ ქალაქის ბაზრის ფასზე მეტად არ ყიდნენ საქონელს (არადა ეს მომენტი, რომ მეზობლების ჯიჯღინის შიში გამ თავ იკავებდნენ ზოგი საქციელისაგან არ წერია არცერთ ეკონომიკურ მოდელში, არადა ჩვენი პატარა სოფლების პირობებში კი რეალობაა). კონკურენციამ და ხარჯების მომატებამ კი უკვე აიძულა რომ მეზობლებიც ფეხებზე დაეკიდებიათ და ეშმაკობებზეც ეფიქრათ. მათ შორის მოხდა უხმაურო გარიგება, როგორც ეს ხდება ოლიგოპოლურ ბაზარზე, როცა მოტამასეების რიცხვი მცირეა, მოტაკაშებს შეუძლიათ უჩუმრა და უსიტყვოდ გაურიგდნენ ერტმანეთშ და ფასი შეთანხმებულად აკონტროლონ (ეს ერთგავრად გავას დომინოს წყვილში ტამაშს, როცა მეწყვილეს არ ელაპარაკები, მარა ახერხებ მისთვის ხელსაყრელი სვლის მიხვედრას და იმას ტამაშობ, რაც ორივეს უფრო გაწყობთ, მოკლედ ასეთი შეთანხმემბი დასავლეთში ისჯება, მარა როგორც წესი ასეთი შეთანხმებები არ ხდება პირდაპირი მოლაპარაკებების ხარჯზე და ამიომ ვერავის დასჯი). სწორდ ასე მაოხერხეს მათ ფასი იმაზე უფრო მაღალ დონეზედაფიქსირება რაც თბილისშჲ ა დეზერტირების ბაზარზედა თბილისი მაღაზოები დომეზე შეიანრჩუნეს, მაშინ როცა ადრე დეზერტირების აზრის ფასს არ ცილდებოდა მათი ხორცის ფასი. ამ დროს დეზერტირების ბაზარზე ფასიც ნაკლები აქვ ხორცს და ხარისიხიც უკეთჱსი, ამშინ როცა ადრე უყველაფერი პირიქით იყო. დეზერტირების ბაზარზე კონკურენცია უფრო დიდია და მიმწოდებელთან და მოტამაშეტა რიცვი მეტი. ამიტომ იქ ბაზარი უკეთ მუშოაბს, ხოლო მცირე რაოდენობის მოტამაშები პირობებში კი ბაზარმა ჩავარდნა აჩვენა მარტყოფშიც კი. ამ დროს მარტყოფში სხვა პარადოქსიც დაფისირდა, მონოპოლიის შემთხვეავში ხორცის ფასიც და ფასცი ნაკლები იყო. იმ დროს სხვა ფაქტროებთან ერთად იმ გამყიდველისათვის მეზობლების ფაქტორს და მათი მხრიდან კონტროლს მეტი მნიშვნელობა ქონდა. ეს კი არცერთ დასავლურ ეკონომიკურ მოდელში არ არის გათვალისწინებული ამან კი პარადოქსული შედეგი მოგვცა. მერე უკვე როცა კონკურენტები გამოუჩნდნენ სოფლეში, მიეცათ მათ საშუალება რომ ერთმანეთზე გადაებრალებიათ რარაცეები და მეზობლების ფაქტორის ნაწილობრივ განეიტრალებაც მოახერხეს.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s