რა არის საჭირო იმისათვის, რომ ქვეყნის ეკონომიკაში ახალი საწარმოები ავტომატურ რეჟიმში იქმნებოდეს?

 

 

როგორც ცნობილია, თუ გვინდა რამე შევქმნათ საჭიროა მის გასაკეთებლად საჭირო ფაქტორები გვქონდეს. რაც უფრო ჭარბად გვაქვს ეს ფაქტორები მით უფრო იოლად შვძლებთ მის ჭარბად შექმნას. ცნობილია ასევე ჰეკშერ-ოჰლინის თეორიიდან, რომ რა ნდელეულიც აქვს ჭარბად ამა თუ იმ  ქვეყანას იმისი შესაბამისი პროდუქცია გახდება მისი ძირითადი საექსპორტო საქონელი. ანუ შეიძლება ითქვას შეძლებს მის შედარებით იაფად და ჭარბად წარმოებას. ასევე ცნობილია, რომ რაც უფრო მეტი უახლსი ცოდნაა ხელმისაწვდომი მით უფრო სწრაფად იქმნება კიდე უფრო ახალი ცოდნა. ზემოთ მოყვანილი ანალოგიით და უბრალო ლოგიკით თუ ვიხელმძღვანელებთ, თუ გვინდა რომ ჩვენს ქვეყანაში ჭარბად და იოლად იქმნებოდეს საწარმოები და შესაბამისად სამუშაო ადგილები, საჭიროა ხელისუფლებამ მოახერხოს და თავის ქვეყანაში ჭარბად იქონიოს, ის ფაქტორები რაც საწარმოების შესაქმნელად არის საჭირო.

აქ უკვე თავისთავად ჩნდება კითხვა: რა არის ეს ფაქტორები?

დავფიქრდეთ რა არის საჭრიო იმისათვის რომ ახალი საწარმო შევქმნათ?

1)      ფულადი სახსრები. 2) ამა თუ იმ პროდუქციის საწარმოებლად საჭირო ცოდნა და ტექნოლოგია. 3) საჭირო ნდლეულზე ხელმისაწვდომობა (ცოდნა თუ სად შეიძლება მისი შედარებით იაფად შოვნა), 4) უნარიანი ბიზნესმენები და 5) გასაღების ბაზრები.

ამ ფაქტორებს ყველაფერს წარმატებით შეზავებისათვის კიდევ სჭირდება     6) პროგნოზირებადი და ოპტიმისტური გარემო. ანუ რაც არ უნდა კარგი და ჭარბი ფაქტორები გვქონდეს თუ ცუდ გარემოში მოხვდა ვერ იხეირებს.

 

1)      დავიწყოთ პირველი ფაქტორის განხილვა. საქართველოში შეიძლება ითქვას რომ საბანკო სექტორი დამაკმაყოფილებლად არის განვითარებული, თუმცა შეიძლება მისი კიდე უფრო განვითარება, რასაც მე ადრე უკვე მივუძღვენი სტატია უნაღდო ანგარიშსწორების შესახებ და აქ აღარ განვმეორდები. საქართველოს რეალობაში ახალი საწარმოების შექმნას ყველაზე მეტად აბრკოლებს საპაიო კაპიტალზე ხელომისაწვდომობის ნაკლებობა. ამისი მთავარი მიზეზი კი ის არის, რომ მოწილეები ვერ ენდობიან ერთმანეთს ბიზნესში, რაც ხელს უშლის ახალი საწარმოს დაფუძნებისათვის საჭირო კაპიტალის მობილიზება მოხდეს სხვდასხვა დამოუკიდებელი მეწარმის შეკავშირებით. მათ ერთმანეთჲს გადაგდების ეშინიათ. ამის გამოსასწორებლად კი აუცილებელია რომ საქართველოს საგდასახადო სამსახურმა მოახერხოს და უზრუნველყოს ყველა საწარმოს მოგების კორექტული დათვლა, რომ ყველა მეწილე ბიზნესმენი დარწმუნებული იყოს, რომ მას არაფერს პარავენ მოგებიდან. არ არის აუცილებელი მოგების გადასახადი დიდი იყოს. შეიძლება თავიდან სიმბოლურიც კი იყოს, ოღონდ იგი უნდა ითვლებოდეს მთელს ქვეყანაში კორექტულად და არა ისე მეორეხარისხოვნად როგორც ახლა ხდება ჩვენში.
ამ პრობლემის მოგვარება მნიშვნელოვნად შეუწყობს ხელს საფონდო ბაზრის გაფართოებას და  ეფეექტურად ამუშავებას, რაც კიდე უფრო ხელმისაწვდომს გახდის საპაიო კაპიტალს. საფონდო ბაზრის შემცირებას და ზოგ შემთხვევაში გაქრობასაც კი იწვევს ინფორმაციული ასიმეტრიულობა, რაც კარგად აქვს შესწავ;ილი სტიგლიცს და მეც არაერთხელ მიმიქცევია ყურადღება იმისათვის, რომ საფონდო ბაზრის არაეფექტურობაში მნიშვნელოვან როლს სწორედ ის თამაშობს, რომ პოტენციურმა ინვესტორმა თუ მეწილემ არ იცის თუ რამდენად მომგებიან საწარმოს სთავაზობენ მას საყიდლად. ამიტომ იგი მზადაა ძალიან დაბალი ფასი გადაიხადოს ამ საწარმოს აქციებში. ხოლო იმ დაბალ ფასად კი გამყიდველს არ უნდა გაყიდვა. ასეთნაირად კვდება ბაზარი და იგი ვერ ასრულებს თავის მოვალეობას დაუკავშიროს ერთმანეთს მეპაიეები. ასეთნაირად საბაზრო ეკონომიკისათვის საჭირო ერთერთი ინსტიტუტი ჩვენთან ვერ მუშაობს. ასე რომ მოგების გადასახადის კორექტულად დათვლა მნიშვნელოვანი საკითხია ეკონომიკის გაჯანსაღების საქმეში. მოგების გადასახადის კორექტულად დათვლის საკითხში კი უნაღდო ანგარისშწორების დანერგვამ შეიძლება დიდი დახმარება გაგვიწიოს, როგორც ეს მე ადრე აღვნიშნე ჩემს სტატიებში.

 

2)      ჩემი აზრით პირველი და მეორე ფაქტორები არის ის მთავარი ფაქტორები რაც ხელს უშლის ჩვენს ქვეყანაში ახალი საწამროების ავტომატურ რეჟიმში წარმოქმნას ყველაზე მეტად.

იმისათვის რომ რამე აწარმოო უნდა იცოდე რას აწარმოებ. საქართველოს ეკონომიკას თუ დააკვირდები (მე ამაში ხელს მიწყობდა ბანკში მუშაობის 8 წლიანი სტაჟი, რომლის დროსაც აშკარა იყო დასაფინასებელი პროექტების ერთფეროვნება, ძირითადად სულ ერთი და იგივე სახის პრეოქტები შემოდიოდა ბანკში დაფინანსების მოთხოვნით), დავინახავთ რომ ძირიატად მომსახურების სფერო, ვაჭრობა და საზკვების ობიექტები ითხოვნდნენ დაფინანსებას. წარმოებაში რაიმე ახალის წარმოების დაფინასებას არავინ ითხოვდა. ერთი დაიგივე დარგში ბევრი კონკურენტის შესვლა ძალიან ამცირებს მოგებას, რაც იმას ნიშანვს, რომ მეწარმეები უმცირეს მოგებას თანხმდებოდნენ ოღონდ კი რამე ეკეთებინათ. ეს კი იმის ბრალი იყო, რომ არ იცოდნენ რა და როგორ ეწარმოებიათ.
წავიდა ის დრო როცა რაიმეს წარმოება დიდ ცოდანას არ მოითხოვდა, მასეთი რამეების წარმოებას ჩვენებიც ახერხებდნენ. ახლა უფრო მეტ მნიშვნელობას იძენს ისეთი რამის წარმოება, რისი კეთებაც ბევრმა არ იცის მისი სირთულის გამო. სწორედ ასეთი დარგები ტოვებენ დიდ მოგებას, რადგანაც იქ შეზღუდულია კონკურენტების იოლად შესვლის შესაძლებლობა.

ამისათვის ხელისუფლებამ უნდა შექმნას ისეთი ინსტიტუტები, რომელიც მეწარმეებს დაეხმარება საჭირო ცოდნის მოძიებაში. ერთერთი ასეთი შეიძლება იყოს რომელიმე ახალი საწარმოს ხელისუფლების მიერ დაფუძნება და მერე როცა მომძლავრდება მისი გაყიდვა, მერე იმ ფულით კიდე ახალი საწარმოს დაფუძნება და გაყიდვა. ამ ახალ საწარმოებში იქნება ახალი პროდუქციის საწარმოებლად საჭირო ცოდნა (საერთოდ ჯობია ორი კონკურენტი საწარმოს დაფუძნება, რომ მენეჯმენტმა ვერ მოახერხოს მისი უნიათობის დამალვა, მენეჯერებს შორის უნდა იყოს კონკურენციაო, ასე ამბობს სტიგლიცი, ეს ყველაზე კარგი მეთოდია მათი ეფექტურობის შესამოწმებლადო). როცა სხვა მეწარმეები დაინახავენ, რომ ის საწარმო მომგებიანი გაუჩნდებათ სტიმული ანალოგიურის შექმნის და დაიწყებენ იმ ძველ საწარმოში არსებული კვალიფიციური კადრების გადაბირებას, რის მეშევობითაც მოხდება ცოდნის გამრავლება. სწორედ ასე ხდებოდა 90-იან წლებში, როცა ,,საქართველოს ბანკიდან“ კვალიფიციური კადრები გადაყავდათ სხვა ბანკებს. სწორედ მათ გაავრცელეს სხვა ბანკებში სწორად მუშაობის მეთოდები.

მე-3) ფაქტორიც ასევე საჭირო ინფორმაციასთან იოლად ხელმისაწვდომობასთანაა დაკავშირებული და აქაც შეუძლია ხელისუფელბას გარკვეული დახმარების გაწევა მეწარმეებისათვის. საერთოდ სტიგლიცი ხაზს უსვამს ინფორმაციის მნიშვნელობას ეკონომიკისათვის.
მე-4) ფაქტორი ნაწილობრივ კონკურენციით შეიძლება გადაწყდეს, როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ. გარდა ამისა უნარიან ბიზნესმენებს საფონდო ბირჟაც გამოარჩევს, როცა რომელიმე საწარმო სხვებზე მეტად დაწინაურდება იმავე დარგში, ეს იმას ნიშანვს რომ იმ საწარმოს მენეჯრეი სხვებზე უნარიანია.  ასე რომ საფონდო ბირჟა ამ საქმის დარეგულირებაშიც იღებს დადებით როლს.

მე-5) ფაქტორის მნიშვნელობაზე დღეს უკვე აღარავინ დავობს. რაც არ უნდა აწარმოო თუ გასაღების ბაზარი არ გაქვს, წყალშია ყველა შრომა გადაყრილი.  გასაღების ბაზრებისათვის დრეს ომები მიდის, ფარული, თუ აშკარა, ისევე როგორც ნედლეულზე წვდომის თავისუფლებისათვის.
ნედლეულის ბაზრებზე შეღწევა დღევანდელ მსოფლიოში საერთაშორის პოლიტიკის ერთერთი უმთავრესი საგანი გახდა. ეს საკითხი თავისი დიდი მნიშვნელობის გამო ძალზედ პოლიტიზირებულია. დღევანდელ მსოფლიოში სწორედ საერთაშორისო ვაჭრობით შეგიძლია უსისხლოდ ძარცვო სავაჭრო პარტნიორი ქვეყანა ისე რომ ის ვერაფერს ხვდებოდეს, ან ვერაფერს შვებოდეს.
ამიტომ საექსპორტო ბაზრებზე შეღწევის საქმეში ხელისუფლებამ ყინულმჭერელის როლი უნდა შეასრულოს. მეწარმე დამოუკიდებლად ბევრ ბაზარზე უძულური აღმოჩნდება, არადა საერთაშორისო ვაჭრობაში წარმატების გარეშე რეალურად გამდიდრება შეუძლებელია დღევანდელ მსოფლიოში.

ამ საქმეში ყველაზე ნაკლებ სარისკოა საკუთარი ბაზრის დაბრუნებით დაწყება, აქ ხელისუფლებას გავლენის უფრო მეტი ბერკეტი აქვს. იგი ადგილობრივ მეწარმებს უნდა დაეხამროს ადგილობრივი ბაზრის უკან დაბურნებაში.

ბოლოს კი აუცილებელია რომ ოპტიმისტური მოლოდინები უნდა შექმნას ხელისუფლებამ და სამეწარმეო გარემო აქციოს პროგნოზირებადად.

ახლა დავაკვირდეთ თუ რატომ მუშაობს საბაზრო ეკონომიკა ყველაზე კარგად ინგლისურენოვან ქვეყნებში. თუ კარგად დაკვირდებით მათ ყველა ზემოთ ჩამოთვლილ ფაქტორებზე ყველაზე მეტად და ჭარბად მიუწვდებოდათ და მიუწვდებათ ხელი.
ინგლისმა მთელი მსოფლიო ძარცვა თავის დროზე საზღვაო ვაჭრობით და დააგროვა არნახული რაოდენობის კაპიტალი, რამაც გამოიწვია ინდუსტრიული რევოლუცია. მათ ქონდათ წვდომა დიდი რაოდენობით კაპიტალთან, ნედლეულთან, გასაღების ბაზრებთან. ამან ყველაფერმა, საზოგადოების გამდიდრებასთან ერთად შექმნა პირობები მეცნიერების განვითარებისათვის(რაც უფრო მდიდარია საზოგადოება, მის წევრებს  მით უფრო მეტი დრო რჩებათ მეცნიერებისა და კუტურისათვის) და ახალი ცოდნის დაგრივებისათვის, რაც ასევე ყველაზე უფრო ხელმისაწვდომი იყო ინგლისურენოვანი ხალხისათვის. დაგროვდა სამეწარმეო გამოცდილება და დაიხვეწა საჭირო საბაზრო ინსტიტუტები, როგორებიცაა ბანკები და საფონოდ ბაზარი. დღესაც კი ყველა ამ ფქტორებში ამერიკა და ინგლისურენოვანი ქვეყნები სხვებს უსწრებენ, რადგანაც ინგლისურენოვან ქვეყნებში ცოდნისა და კაპიტალის გავრცელება უფრო იოლად ხდება ვიდრე უცხო კულტურის ხალხებში. ზემოთ მოყვანილი ფაქტოროების ხელმისწვდომობას გეოგრაფიული სიახლოვეც იწვევს, რამაც ინგლისურენოვანი ხალხების მერე სხვა ევროპელი ქვეყნების დაწინაურებაც განაპირობა.
ინგლისისა და ამერიკის, ხოლო შემდეგ კი ევროპის დაწინაურება მათი განსაკუთრებული ფასულებების და ღირებულებების ხარჯზე კი არ მომხდარა, როგრც დღეს ზოგიერთი დასავლელი პოლიტიკოსი ცდილობს მსოფლიოს დარწმუნებას, რომ მთელმა მსოფლიომ მათ აუწყოს ფეხი, არამედ მათი ხელსაყრელი ისტორიული და გეოპოლიტიკიური ვიტარებით. ეს საკითხიც დაწვრილებით მაქვს განხილურლი ჩემს ერთერთ ისტორიულ-გეოპოლიტიკური ხალსიათის სტატიაში. თუმცა უნდა აღინიშნოს, რომ ფასეულობები და ტრადიციები უკანასკნელ როლს არ თამაშობენ ერის ცხოვრებაში და მნიშვნელოვან გავლენას ახდენენ მისი ცხოვრების ყველა მხარეზე. მიუხედავად ამისა მაინც ისტორიულ-გეოპოლიტიკური ფაქტორები უფრო მნიშვნელოვანი იყო ამ ერების დაწინაურების საქმეში.

55 Responses to რა არის საჭირო იმისათვის, რომ ქვეყნის ეკონომიკაში ახალი საწარმოები ავტომატურ რეჟიმში იქმნებოდეს?

  1. პირველ ეტაპზე შეიძლება მხოლოდ სააქციო საზოგადოებებისათვის დაეშვას მნიშვნელოვანი შეღავათები მოგების გადასახადში, რომ ბევრი კომპანია დაინტერსდეს ღია სააქციო საზოგადოებად დარეგისტრირებაში და მოგების სწორად დათვლით. ეს მათ ზრდის ახალ შესაძლებლობებს გაუხსნით. ერთმანეთისათვის უცნობი ბიზნესმენებიც ერთმანეთშ სააქციო საზოგადოებებში უფრო ენდობიან, თუ ეცოდინებათ, რომ ასეთ საწარმოებს სახელმწიფო უფრო მეტად აკონტროლებს და მათ მოგებას თვალს ადევნებს. მცირე შპს-სათვის საჭირო ტანხების მობილიზება კი ნაცობების წრეშიც კი ხდება და შეიძლება შპს-ებისათვის ზემოთ მოყვანილ მეთოდს დიდი შედეგი არ ქონდეს, ხოლო ხელისუფლებას კი დიდი ტვირთი დააწვება ამდენი წვრილი შპს-ს კონტროლით. ასე რომ სააქციო საზოგადოებისათვის ჩემი აზრით ყველაზე უფრო მისაღები და ეფექტურია.

  2. ის პროპაგანდა რომელსაც დასავლეთი წარმატებით ახორციელებს. კერძოდ, ყველა დასავლელი მრჩეველი და ეკონომისტი ჩამოდის და გვირჩევს, რომ დასავლელი ინვესტორებისთვის შევქმნათ კარგი საინვესტიციო გარემო. ამით ისინი ორ კურდღელს იჭერენ. ერთი რომ რაც მეტ ქვეყანაში იქნება მათთვის ხელსაყრელი და სასიკეთო გარემო მით უკეთესია მათთვის, მეტი შესაძლებლობები ეხსნებათ და მეორეს მხრივ კი ჩვენ გვარწმუნებენ რომ უამაგათოთ შანსი არ გვაქს და სულ მათ უნდა ვეტენებოდეთ თორემ მათხოვრებად დავრჩებით. ირიბად არასრულფასოვნების კომპლექსს გვიღვივებენ და თქვენც კარაგდ შეამჩნევთ თუ ობიექტურად დააკვირდებით, რომ წარმატებითაც ახერხებენ. არავის არ ჯერა რომ ჩვენ ჩვენით რამე გამოგვივა. სხვათაშორის ამ სტერეოტიპის დამკვირდებაში ჩვენი უანიათი ხელსუფლებაც ეხმარება მათ და უნებურად თავისი უნიათობით. ისე საიდუმლოდ გეტყვით, რომ თუ ხელისუფლება უნარიანია, მაშინ საერთოდ არ არის საჭირო არც დასავლეთი, არც აღმოსავლეთი და არც არანაირი კავშირები. ამის პირველი პრეცედნეტია იაპონია, რომელმაც ყოველგვარი უცხოური ინვესტიციების გარეშე მოახერხა თავის უკიდურესად მწირი რესურსების სწორად გამოყენებ და უდიდესი ეკონომიკის შექმნა. ამაზე მეტი რა გინდათ? ქვეყანას არაფერი აქვს, არც უცხოელებთან უმათხოვრიათ და დღეს თვითონ არის ამერიკაში პირველი ინვესტორი. ასე რომ მთავრია როგორი ხელისულფება გვყავს. სწორედ ამიტომ ხელისუფლებას უნდა მოვთხოვოთ. ისინი კი პასუხისმგებლობის ტავიდან ასაცილებლად აქეთ გვაბრალებენ თქვენ არ ვარგხართო. ამის საპასუხოდ გეტყვით: აბა სამხრეთ კორეაში ერთი ხალხი როა და ჩრდილოეთი ცუდად რომ ცხოვრობს, ხოლო სამხრეთი კარგად ეგ როგორ ავხსნათ? ვისი ბრალი ყოფილა ხალხის თუ მთავრობის? სხვათაშორის სამხრეთ კორეამაც პრაქტიკულად მხოლოდ საკუთარი ძალებით მოახერხა განვითარება.
    არაა აუცილებელი 100 მსხვილი ინვესტორი გყავდეს. საჭიროა სწორად გამართული საფინანსო სისტემა გქონდეს. ეს დაამტკიცა სამხრეთ კორეამ. ეგ აზრი რომ მსხვილი ინვესტორებია აუცილებელი მცდარია და როგორც მსხვილი ეკონომისტები ამტკიცებენ არცერთ ქვეყანაში არ აღმოჩნდა მართალი. პირიქით სოცლილური სამართლიანობა უფრო მნიშვნელოვანია ეკონომიკისათვის თურმე. რაც მთავარია სწორი საფინანსო სისტემაა საჭირო. ამაზე წერია გარკვეულ დონეზე ზემოთ დადებულ სტატიაში. როცა საფინანსო სისტემა სწორადაა აწყობილი, მაშინ პატარ-პატარა ინვესტორები ახერხებენ თავიანთი მწირი რესურსების მობილიზებას გაერთიანებას და სწორ დარგებში ინვესტირებას. სწორ დარგებში ინვესტირების შემდეგ კიდე უფრო სწრაფად იზრდება მოგება, რომლის რეინვესტირებაც ხელახლა ხდება ასევე მომეგბიან დარგებში. ამის შედეგად მიიღწევა ეკონომიკის სწრაფი ზრდა.ასე მოიქცა იაპონიაც და სამხრეთ კორეაც. მოკლედ დაიმახსოვრეთ მსხვილი ინვესტორების მოზიდვას კი არ უნდა ვესწრაფოდეთ და სხვასთან მათხოვრობას, არამედ სწორი საფინასნო სისტემის აწყობას, საფონდოი ბაზრის განვითარებას, თუ როგორ უნდა გაკეთდეს გარკვეულ დონეზე მიწერია ჩემს ზემოთ დადებულ სტატიაშია.

  3. ერთერთი მექანიზმი თუ როგორ ხდება ახალი საწარმოების გახსნა შემდეგია (დაახლოებით ასეთი მექნიზმით ხდებოდა ახალი ბანკების გახსნა 90-იან წლებში და 2000-იანების დასწყისში., კერძოდ ახალ გახსნილ ბანკებს ,,საქართველოს ბანკიდან” გადაყავდათ გამოცდილი თანამშრომლები, რომლებსაც მუშაობის გამოცდილება და ცოდნა გადაქონდათ იქ): როცა რომელიმე ბიზნესმენი შეამჩნევს, რომ ესა თუ ის დარგი მომგებიანი გახდა (თუმცა ზუსტი ფინანსური ინფორმაციის მიღებას ვერ მოახერხებს, თუ სპეციალურად გაწვრთნილი სამეწარმეო ჯაშუშები არ ყავს. არადა, ეკონომიკის სახელმძღვანელოებში განხილულ მოდელებში ითვლება, რომ ინფორმაცია პრობლემა არ არის და მეწარმეს ყველა საჭირო ინფორმაცია და ცოდნა აქვს სწორი გადაწყბეტილების მისაღებად და პროდუკციის საწარმოებლად, არადა ინფორმაციის მნიშვნელობაზე დაწერილ ნაშრომებში სტიგლიცმა და კიდევ ორმა ეკონომისტმა ნობელის პრემიები მიიღეს..ინფორმაციის ნაკლებობა საერთოდ კლავს ზოგჯერ ბაზარს, ან ამცირებს მას. ასე რომ ასეთ შემთხვევაში ბაზრის იდეალურობაზე ლაპრაკიც კი ზედმეტია), იგი იწყებს საჭირო კადრის ძებნას, რომ ახალი საწარმოსათვის საჭირო ცოდნა იმ ადამიანმა უზრუნველყოს, ხოლო ფინანსურად კი თვითონ მიიღოს მონაწიელობა ამ პროექტში.
    მეორე მექანიზმიც მსგავსია, მაგრამ პირიქით ხდება. ზოგჯერ მომგებიანი საწარმოს კვალიფიციური კადრი ხვდება, რომ თუ ანალოგიურ საწარმოს თვითონ შექმნის მასაც ისეთივე დიდი მოგება დარჩება, როგორიც მის უფროსებს, რადგანაც შიგნიდან ფლობს ინფორმაციას საწარმოს წარმატებულ ფინანსურ მდგომარეობაზე. ამიტომ ასეთ შემთხვევაში ეს კადრი იწყებს პარტნიორი ბიზნესმენის ძებნას, რომ იშოვოს ფულიანი კაცი, რათა მასთან ერთად დააფუძნოს ანალოგიური ახალი საწარმო რომელიც დიდი ალბათობით მომგებიანი იქნება.
    რა გამოდის? გამოდის, რომ საჭიროა ქვეყანაში ახალი საწარმოების შესაქმნელად ისეთი პირობები შეიქმნას, როცა გვეყოლება კვალიფიციური და ტექნოლოგიების მცოდნე კადრები და მეორე ფულიანი ხალხი.
    ამავე დროს საჭიროა, რომ იყოს ისეთი პირობები, რომ ამ ხალხმა იოლად მოძებნოს ერთმანეთი და მოახერხონ დაკავშირება ერთმანეთთან.
    აქ მეორე პრობლემა იჩენს თავს. ძნელია უცხო ადამიანს ენდო, რომ არ მოგატყუებს მოგების დათვლისას. რადანაც აქციონერები და პარტნიორები სწორედ მოგებას იყოფენ. ამიტომ საჭიროა ისეთი საგდასაადო სისტემა შევქმნათ, სადაც მოგების გადასახადის კორექტული დათვლა ყველა აქციონერს გარანტირებული ექნება. შეიძლება მოგების გადასახადი მცირე იყოს, მარა აუცილებლად უნდა ითვლებოდეს კორექტულად. მხოლოდ ეს რისკები არ არის ბუნებრივია ახალი საწარმოს შექმნისას. მენეჯმენტის უნარიანობაზეც ბევრი რამ არის დამოკიდებული, თუმცა კვალიფიციური მენეჯერის მოძებნა შეიძლება თვითნაც მოახერხონ კონკურსების ან სხვა გზით, გამოცდილების გათვალისწინებით და სხვა, ბუნებრივია სახელმწიფო ყველა რისკს ვერ გაანეიტრალებს. მაგრამ რისი გაკეთებაც შეიძლება ის მაქსიმალურად თუ გაკეთდა ახალი საწარმოს შექმნის რისკებიც შემცირდება და უკეთესი პირობებიც შეიქმნება, რაც უეჭველად გაზრდის ახალი საწარმოების წარმოშობის ალბათობას.
    საგდასახადო სისტემასთან ერთად როგორც ვხედავთ ახალი საწარმოს შექმნა მოითხოვს კვალიფიციური და მცოდნე კადრების არსებობას ქვეყანაში. ისეთი ხალხისა ვისაც პრაქტიკული განმოცდილება აქვს ამა თუ იმ ნაწარმის წარმოების. ჩემი დაკვირვებით სწორედ ეს არის ერთერთ ყველაზე დიდი პრობლემა დღეს საქართველში. ხალხმა საჭმელების კეთებისა და ვაჭრობის მეტი არაფერი იცის. აწარმოებენ მხოლოდ იმას რისი გაკეთებაც ძალიან მარტივია, რადგანაც ძალიან ჩამოვრჩით ტექნოლოგიებში დასავლეთს და მეტი არაფრის კეთება აღარ ვიცით. რაც ვიცით ისიც მოძველებულია და არა კონკურენტუნარიანი. ამ პრობლემის აღმოსაფხვრელად არის სწორედ საჭირო, რომ სახელმწიფომ თუნდაც ერთი მაინც ახალი საწარმო შექმნას ყველა დარგში, სადაც ამა თუ იმ პროფესიის კადრები მიიღებენ გამოცდილებას და ცოდნას (თუმცა ორ -ორი საწარმო უკეთესია მენეჯერების უნარების შესამოწმებლად და მონიტორინგისათვის, ერთმა შეიძლება თავის უნიათობა რაღაცას დააბრალოს, მაშინ როცა თუ კონკურენტი ეყოლება იქ გამოჩნდება ვინ უკეთ ართმევს თავს და პრობლემები ობიექტურია, თუ მენეჯერის სუბიექტური მიზეზითაა გამოწვეული. ეს უკეთესი ვარიანტია, მარა ორჯერ ძვირი) და მერე ზემოთ მოყვანილი მექანიზმით გაავრცელებენ მირებულ ცოდნას მთელს ქვეყანაში. ამ პრობლემას ვერც უმაღელსი სასწავლებლები ვერ გადაჭრიან და ვერც პროფესიული სასწავლებლები. ხელობა უშუალოდ მუშაობის დროს უნდა ისწავლო, სასწავლო დაწესებულებები პრაქტიკულ ცოდნას მაინც ვერ მისცემენ სრულყოფილად. ამიტომ თავდაპირველად ხელისუფლებამ საწარმოები უნდა შექმნან, მერე ეს საწარმოები თვითონ შექმნიან სასწავლო დაწესებულებებს და იმ კადრებს და იმ რაოდენობით მოამზადებენ რამდენიც დასჭირდებათ.
    ამ ფაქტორების გარდა როგორც ზემოთ დავინახეთ საჭიროა ისეთი საფინანსო სისტემა, სადაც მოხერხდება ფულიანი ხალხის იოლად პოვნა. საქართველოს ხელა პატარა ქვეყანაში ისეთი მდიდარი და წესიერი ადამიანების პოვნა გაჭირდება ვისაც დამოუკიდებლად ექნება საკმარისი ფული თუნდაც საშაულო სიდიდის საწარმოსათვის. ამასთან ერთად ძნელია ერთმა კაცმა აიღოს ამა თუ იმ საწარმოს გახსნისას არსებული ყველა რისკი მარტო საკუტარ თავზე დამოუკდიებლად. ყველა მეწარმეს ურჩევნია ეს რისკი გაუნაწილოს სხვებს და მარტო თვითონ არ ჩადოს მტელი ფული წარმოებაში. გარდა ამისა ყველა მეწარმეს ურჩევნია რომ თავისი კაპიტალის დივესიფიკაცია მოახდინოს და ყვეალფერი ერთ დარგში კი არ ჩადოს, საკმარისი ფულიც რომ ქონდეს, არამედ რამდენიმეში. ასე რომ როგორც ვხედავთ ასეთი ეფექტური საფინასნო სისტემის შექმნაც აუცილებელია, თორემ ისე არაფერი გამოვა. ეს პრობელმა ისევ მოგების გადასახადის სწორად დათვლას უკავშირდება და საფონდო ბაზრის განვითარებას და მისი ეფექტური ფუნქციონირებისათვის საჭიროა კანონებისა და პირობების შექმნას. სტიგლიცს უწერია, რომ მნიშვნელოვანია ისეთი კანონმდებლობა, რომელიც იცავს წვრილი აქციონერების ინტერსებსო.
    მე საფონდო ბაზრის მუშაობის პრინციპებს ცუდა ვიცნობ. არც მიმუშავია მანდ და არც სახელმძღვანელოები მაქვს ბევრი წაკითხული, არც იყო აქ ხელმისაწვდომი საჭირო წიგნები და არც მე ვიცოდი რა წიგნები უნდა გამომეწერა საზღვარგარეთიდან. ეს საკითხი კიდე დასამუშავებელია.

    • ეკონომიკის სახელმძღვანელოების უდიდესი უმრავლესობა ამერიკელების მიერ არის დაწერილი. ამერიკაში საწარმოო ტექნოლოგიებზე და საწარმოო პროცესებზე ხელმისაწვდომობა ყველა სხვა დანარჩენ ქვეყნებთან შედარებით უკეთ არის უზრუნველყოფილი. ამიტომ ის დაშვება რომელზეც მე ზემოთ ვსაუბრობ მათთვის სავსებით ბუნებრივია, ამიტომ როცა იმ მარტივ მოდელებს იხილავენ, რომელსაც მე ვაკრიტიკებ ისინი ფაქტიურად იხილავენ ამერიკულ რეალობასთან ძალიან მიახლოებულ მოდელს. იქ არ ჭირდებათ განსაკუთრებით ყურადღების გამახვილება იმაზე რომ მეწარმეებს რაიმეს საწარმოებლად ცოდნა არ აქვთ და არც იციან სად მოიპონ იგი. თუ კი რამე ცოდნა არსებობს მსოფლიოში ყველაფერი არის ამერიკაში და სავსებით ხელმისაწვდომია მეწარმეებისათვის, ჩვენგან განსხვავებით. ასე რომ სახელმძღვანელოებში განხილულ მოდელებში ამ დაშვებას ამერიკელი სტუდენტი თუ ყურადღებას არ მიაქცევს ეს მას ნაკლებად დააზარალებს(სწორედ ამ მიზეზის გამო არ აქცევენ ამერიკელი მეცნიერებიც ყურადღებას, რომ გაამახვილებიონ სტუდენტებს ყურადღება ამ საკითხზე. მათთვის ამას არ აქვს არსებითი მნიშვნელობა), რადგანაც მაინც იმ მ ოდელთან ძალიან მიახლოებულ რეალობაში უწევთ ცხოვრება, ჩვენგან განსხვავებით.
      ამიტომ არ მუშაობს ჩვენთან ის თეორიები და არც იმუშავებს, თუ ამ განსხვავებას ვერ შეამჩნევენ ჩვენი ეკონომისტები. ის მოდელები არ არის ქართული რეალობისათვის მისაღები. ჩვენ დიდი პრობლემა გვაქვს საწარმოო ტექნოლოგიებზე წვდომის და მისი მიღების შესაძლებლობის. სწორედ ამის გამოა დღეს რომ საბანკო პროცენტები დაეცა და მაინც არ იღებს ხალხი სესხს. იმიტომ რომ არ იციან რა აწარმოონ და როგორ. რისი კეთებაც იციან: ვაჭრობა და კვების მრეწველეობა უკვე გაჯერებეულია. აქ მოგება რჩება მინიმალური ამის გამო და ამიტომ სესხის გადახდაც უჭირთ. ასე რომ რაც არ უნდა საბაზრო ინსტიტუტები შექმნან საქართველოში, მაინც არ ამუშავდება ეკონომიკა და ჩვენი ნაკლებად ყურადღებიანი ეკონომისტები ვერ მიხვდბიან და დააღებენ პირებს და ვერ მიხვდებიან თუ რატომ არ იმუშავა ამერიკულმა თეორიებმა. (იმ შემთხვევაში, თუ ეს ჩემი ნაწერები არ მოიპარეს და მიითვისეს როგორც ხშირად აკეთებენ და თუ საკუთარ მიღწევად არ გაასაღეს იგი. როგორც წესი იპარავენ, მერე ცოტას სახეს შეუცვლიან და ისე აწოდებენ ხალხს ვითომ მაგათი მოფიქრებულია. ამას აკეთებენ ეკონომისტებიც და ხელისუფლებაც. )

      • წინა საუკუნეებში წარმოების დაწყებას არც იმდენი ცოდნა ჭირდებოდა და არც განსაკურებულდა დიდი ფული, ამიტომ მაშინდელი რელოაბა უფრო ახლოს იყო სახელმძღვანელოებში აღწერილ მოდელებთან. ახლა კი ტექნოლოგიები და წარმოების პროცესი ძალიან განვითარდა და დიდ სპეციფიური ცოდნას მოითხოვს, რაც არ არის იოლად ხელმისაწვდომი. ასევე სულ უფრო დიდი რაოდდენობის კაპიტალია საჭირო კონკურენტუნარიან საწარმოების დასაფუძნებლად. ასე რომ სულ უფრო მეტად რთულდეება ის პირობები როცა შესაძლებელია ახალი საწარმოს შექმნა.

      • ქვემოთ მოყვანილი მიზეზების გამო (ტექნოლოგიების განვითარებისა და კაპიტალტევადი და მეცნიერება ტევადი დარგების განვიტარების გამო, არადა ამ დარგების ათვისების გარეშე ქვეყანა ღარიბი დარცება) კერძო მეწარმეს სულ უფრო მეტი სირთულისა და ბარიერების გადალხვა მოუწევს რომ ბიზენესის მოწინავე დარგები აითვისოს. ამის გაკეთება კიდე უფრო გაუჭირდება მეწარმეს დამოუკიდებლად და ამასთანავე სულ უფრო მეტად გახდება საჭირო დახვეწილი ფინანსური სისტემა, რომ მეწარმეს ქონდეს საშუელება მარტივად მოიძიოს ბიზნესის დაწყებისათვის საჭირო კაპიტალი. აქ არ იგულისხმება საბანკო სესხები, რადგანაც ისინი წარმოების გაფართოებისთვისაა განსაზღვრული და არა ახალი საწარმოების ასამუშავებლად.

  4. ჩვენში ვითომ კომპეტენტური ეკონომისტები, რომლებმაც ეკონომიკა, მარტო წიგნებიდან იციან და ამასთან იმასაც ვერ ხვდებიან, რომ ეს წიგნები ხშირად გამარტივებულ მოდელებს განიხილავს და ბევრი რეალური ფაქტორი უგულვებელყოფილია ხოლმე, ბრმად იმეორებენ ამ წიგნებში მიღებულ არარეალურ დასკვნებს. ბევრს არც კი უმუშავია რეალურად კერძო კომერციულ საწარმოებში და წარმოდგენაც კი არ აქვთ თუ როგორ განსხვავდება წიგნებში აღწერილი თეორიები რეალურისაგან.
    ამას წინათ იყო მსჯელობა სახელმწიფო ბანკთან დაკავშირებით. ეს ჩვენი ,,ექსპერტები” ამტკიცებდნენ, რომკ იგი არაფექტური იქნებოდა და ბევრი სკანდალი მოყვებოდა მის მუშაობას. მათ არც კი იციან(კერძოდ გიცირძე მყავს მხედველობაში, არ უმუშავია კერძო ბანკებში, პირადპირ ეროვნულში დასვეს) თუ რადმენად არაფექტურად მუშაობენ კერძო ბანკებიც, თუ როგორ ჩაწყობიტ ხდება სესხების გაცემა. პრობლემური სესხების დეპარტამენტი სავსეა ასეთი სესხებით. ასეთი ცუდი სესხები სახელმწიფო ბანკმა რომ გასცეს, მათ მართლაც მოჰყვება სკანდალი, რადგანაც ამ დროს საქმე გვექნება საბიუჯეტო სახსრების ფლანგვასთან, ხოლო როცა კერძ ბანკი გასცემს ცუდ სესხს, მაშინ არავინ ირებს ხმას, რადგანაც კერძო ფული იფლანგება, თუმცა ეკონომიკისათვის მთლაიანდ ამას არანაკლება ზიანი მოაქვს. არაეფექტრუად ხდება სახსრების განკარგვა. ასე რომ დასავლეთუს მტავრიბებს აწყობს, რომ რაც შეიძლება მეტი საწარმო იყოს კერძო პირების ხელში, რადგანაც ცუდი და არაეფექტრუი მუშაობის დროს სახელმ წიფო საწარმოში პასუხისმგებლობა ხელისუფლებაში მყოფ ძალას ეკისრება და მას სკანდალს აუგორებენ. ხოლო როცა კერძოს ხელშია, მაშინ მართველი ძალა პასუხისმგებლობას კარგად იცილებს. ეს არის პოლიტიკური მიზეზი თუ რატომ ცდილობენ დსავლეთში ყველაფერი კერძო სექტორს გადასცენ სამართავად.
    ერთერთი არგუმენტი სახელმწიფო საწარმოების მოწინააღმდეგეებისა არის ის, რომ ვითომ მართვა იქნება ნაკლებ ეფექტური (თუ ფასების სისტემა არ არის დამახინჯებული, ორივე სახის საწარმოში გადაწყვეტილება ერთნაირად მიიღება როგორც წესი). მე ვმუშოაბდი ბანკებში და ვიცი თუ რამდენად არაეფექტრუ გადაწყვეტილებებს ირებდნენ იქაც. ,,საფოსტო ბანკი” საეთოდაც მფლობელმა გააკოტრებია. აძლევდნენ არაუზრუნველყოფილ სესხებს ახლობლებს და მერე მეანაბრეების ფულებს ჯიბეში იდებდნენ. ასეთნაირად ხერხდებოდა არამარტო ბანკში ჩადებული ფულის, არამედ მეანაბრეების ფულის შეჭმაც. ასე რომ კერძო საწარმოებიც ძალიან არაეფექტრუი შეიძლება იყოს. ბანკებს ნორამლურზე მეტი მოგება უნდა დარჩეთ, რომ არ ქონდეთ იმის მიზეზი, რომ ზელოვნურად გაკოტრდნენ და მეანაბრეების ფული შეჭამონო. ამიტომ ამ დარგში აბსოლუტური კონკურენცია მტალდ საჭიროა არ არისო სტიგლიცვი ამტკიცებს.
    კერძო საწარმოც დაქირავებული მენეჯერისაგან იმართება და სახელმწიფოც. ასე რომ ეს რისკი ორივესთან ერთნაირია. ორივე საწარმო შეიძლებ მოატყუოს ცუდმა მენეჯრემა. ამისათვის კერძო აქციონერი ქირაობს აუდიტს და ისე ამოწმებს. სახელმწიფო საწარმოსაც შეუძლია იქირაოს აუდიტი და თან კონტროლის პალატამაც ამოწმოს. ასე რომ კონტროლი სახელმწიფო საწარმოს მეტი აქვს.
    ერთერჲ მიზეზი რის გამოც კერძო საწარმოს ამჯობინებენ სახელმწიფოს არის ის, რომ სახელმწიფო საწარმომ შეიძლება პოლიტიკური კონიუნქტურის მიხედვით იხელმძღვანელოს და არ დაუშვას ზედმეტი მუშახელის სამსახურიდან გაშვება, რომ უმუშევრობა დამალოს. ამ შემთხვევაში ეს საწარმო არ იქნება ეფექტური ბუნებრივია. ესაა ძირითადი რეალური არგუმენტი კერძსა და სახელმწიფო საწამროებს შორის განსხვავებაზე საუბრისას. მაგრამ თუკი სახელმწიფო საწარმოებსიათვის შეიქმნება ისეთი დანაყოფი, რომელიც არ იქნება მთავრობაზე დამოკიდებული და მოხდება ამ საწარმოების იქიდან მართვა, როგორც ეროვნული ბანკია, მაშინ შეიძლება ამ პრობლემის თავიდან აცილება.
    სტიგლიცი ამბობს, რომ მე არ მინახავს არცერთი სერიოზული არგუმენტი ბუნებრივი მონოპლიების კერძო საწარმოდ გარდაქმნის უპირატესობას რომ ამტკიცებდესო. ისე მონოპლიების შემთხვევაშიც მტავარი ნაკლი სახელმწიიფო საწარმოსი არის სწორედ ის რომ ის შეიძლებ არაეფექტური გახდეს პოლიტიკური კონიუნქტურის გამო. ამას გარდა როგორც ზდემოთ აღვნიშნე, პოლიტიკურ ძალებს ურცევნიათ საწარმოების მართვა მპიშორონ ტავიდან, რომ რაც შეიძლებ ნაკლებ პოლიტიკურ სკნადალებში გაეხვენ. ამიტომ ბუნებრივია, რომ სარად მოაზროვნე პოლიტკურ პარტიებს, რომლებიც თავის ძალაუფლებაზე ზრუნავენ ურჩევნიათ საწარმოები არ დაიტოვონ სახელმწიფო საკუთრებაში.
    საერთოდ მცირე საწარმოების სახელმწიფო საკუთრებაში შენარჩუნება სისულელეა, რადგანაც ბევრი კერძო საწარმოს მართვა ძალიან რთულია და ძალიან ძვირი დაუჯდება სახელმწიფოს, ძალინა გაიზრდება ბიუროკრატია, მაშინ როცა ბაზარს მცირე და საშუალო საწარმოების მართვა ტავისუფლად შეუძლაი ეფექტურად, როცა სათანადო პირობები იქნება შექმნილი. მსხვილი მონოპოლიები კი კიდეც რომ არ იყოს სახელწმიფოს საკუთტრებაში, მაინც უნდა იყოს სახელმწიფოს მხრიდან განსაკთრებული ყურადღების საგანი, რომ იქიდან მირებული კოგება ყველაზე მეტ ნაკელბად ტანაბრად გადანაწილდეს და ამავე დროს მოხერხდეს მათი დროულად დახმარება, რომ საერთაშორისო ბაზარზე წარმატებულად იფუნქციონირონ.
    მოკლედ თუ კარგად დაკვირდები არჩევანი სახელომწიფო და კერძო საკუთრებას შორის გადის მართვის ეფექტურობაზე. როცა საფასო სისტენა და ბაზარი ეფექტურია, მაშინ ბაზარს ნაკლები დანახარჯებით და მეტი ეფექტურობით შეუძლია მართოს მცირე და საშუალო საწარმოები. მსხვილს კი მაინც ჭირდება დახმარება.

    • იმის მაგალიტად რომ სახელმწიფო ბანკი ნაკლებ ეფექტურია ვიდრე კერძოო (რადგანაც გოცირიძის თქმით კერძოს პატრონი ყავს და სახელმწიფოს პატრონი არავინ ყავსო, ეტყობა 70-იან წლებში დაწერილი ჟურნალების პროპაგანდისტული სტატიები აქვს ბევრი ნაკითხი. თუ მტავრიბა კორუმპირებულია, მაშინ არაფერს არ ყავს პატრონი არც სახელმწიფო ქონებას და არც კერძოს) მოჰყავთ ჭყონიასა და კოკა-კოლას მაგალითები, როცა ჭყონიამ 40 მილიონი დოლარი შეჭამა და უკან არ დააბრუნაო. გოცირიძეს რომმ ნამუშევარი არ აქვს პრაქტიკულად კერძო ბანკებში იმიტომ არ იცის, თუ როგორი კორუფციული გარიგებები ხდება კერძო ბანკებშიც. კერძოდ ,,საფოსტო ბანკში” ერთერთ ცნობილ მთასვლელს იმ დროინდელი პრემიერი მინისგტრის წრილის საფუძველზე მხოლოდ განცხადებით მისცეს 40 ატასი დოლარი. როცა ვურეკავდიტ ფული გაქვს დასაბრუნებელიო, იძახდა, რომ მე ეს ფული მთავრობამ მომცა საჩუქრად რომ მთის ექსპედიცია დამეფინასებიაო(ედიკას დროს იყო). არსებითად მართალიც იყო, რადგანც მართლა ასე მისცეს. მაგრამ ეს აშკარა კორუფციული გარიგება იყო, კორუმპირებულმა და უნიათო მთავრიბამ პირადი წერილით დაავალდებულა კერძო ბანკი ფული ეჩუქებიათ სპორტსმენისათვის, (არად დაგიდევდა მთავრობა, რომ ეს ფული მეანაბრების იყო, ან აქციონერების). ამას გარდა ნებისმიერი კრძო ბანკის პრობლემური სესხების პორტფელში შეიძლება უამარავი ასეთი სკანდალური სესხების მოძიება, როცა სესხები გაიცემა სრულიად გადამხდეულუუნარო ფირმაზე ყოველგვარი უზრუნველყოფის გარეშე და რომელშიც ბანკის უფოსობას 10%-იანი წილი აქვთ აღებული. ხომაა ეს ბანკები კერძო, მარა მაინც დებენ ბანკის მენეჯერები კორუფციულ გარიგებებს.
      ასე რომ თუ ხელისუფლება არ ვარგა, მაშინ სახელმწიფო საწარმოც ცუდად მუშაობს და კერძოც.

    • სკანდინავიის ქვეყნების ეკონომიკა შერეული ეკონომიკაა, სახელმწიფო და კერძო სექტორი გვერდიგვერდ ფუქნციონირებენ და სულაც არ ყოფილა სახელმწიფო სექტორი ნაკლებ ეფექტური. ამავე დროს ამ ქვეყნებში მსოლფიოში უმაღლესი ცხოვრების სტანდარტებია.

  5. საიდან დამკვიდრდა მცდარი აზრი, რომ საქართველოს სოფლის მეურნეობის უზარმაზარი პოტენციალი აქვს? საქართველო მცირე მიწიანი ქვეყანაა და უმიწოდ სოფლის მეურნეობას როგორ შეიძლება ქონდეს უზარმაზარი პოტენციანლი? თავი რომ დავანებოთ იმას, რომ საქართველოს მცირე ნაკვეთებიან სოფლებში შრომის ნაყოფიერება მცირეა იმის გამო რომ მექანიზაცია ვერ მუშაობს ეფექტურად. როცა შრომისნაყოფიერება მცირეა ეს ნიშნავს, რომ პროდუქტის ფასი მაღალია და ანაზღაურება დაბალი. საქართველოში სამ სოფელს რომ სასოფლო სამეურნეო მიწები აქვთ იმდენი ერთ ოჯახს აქვს თურქეთში და ერთი ტრაქტორი ყოფნით დასამუშავებლად, შემოდგომაზე ვიმოგზაურე მთელს თურქეთში მანქანით და ჩემი თვალით დავრწმუნდი. ანუ რასაც საქართველოში სამი სოფელი აწარმოებს, იმდენს ერთი ოჯახი აკეთებს თურქეთში. აბა როგორ უნდა ვაჯობოთ მაგათ?
    ამას გარდა აქ წერია, რომ ევროკავშირის სურსათის უვნებლობის შესახებ რეგულაციებს აწესებსო. ბენდუქიძის ნაირ საბაზრო ფუნდამენტალისტებს რომ კითხო ბაზარს უნდა მოუხსნა ყოველგვარი რეგულაციები. ეს მართალია იმ შემთხვევაში, თუ ბაზრის ფუნქციონირებას ხელს არ უშლის ბუნებრივი ნაკლოვანებები, როგორიცაა ბუნებრივი ბარიერები ბაზარზე შესვლის, ან როცა ბაზრის ყველა მოთამაშეს სრული ინფორმაცია აქვს საქონელზეც და მის საწარმოო ტექნოლოგიებზე, ან როცა თავისუფლად შეიძლება ნებისმიერი რაოდენობს კაპიტალზე წვდომა, როცა ბაზრის ყველა მოთამაშეს აქვს უნარი მიიღოს რაციონალური გადაწყვეტილებები. მარა რეალურად ასეთი იდეალური პირობები პრაქტიკულად არ არის არცერთ ბაზარზე.
    ასე რომ როცა საბაზრო ფუნდამენტალისტები გვიმტკიცებენ, რომ ბაზარი უნდა განთავისუფლდეს რეგულაციებიდან, მაშინ ევროპა რატო აწესებს რეგულაციებს? ბენდუქიძის ნაირების მოსაზრებით ხალხი თვითონ აარჩევდა, თუ რა უნდა ეჭამათ. მაგრამ ადამიანებს არ აქვს სრული ინფორმაცია თუ რა და როგორი საქონელი იყიდება ბაზარე, ამიტომ არჩევანის დროს როგორც წესი ვერ აკეთებს ოპტიმალურ არჩევანს. ასევე ადამიანებს არ აქვთ ინფორმაცია, თუ როგორ მოქმედებს ესათუ ის საქონელი მის ჯანმრთელობაზე, რომ მიიღოს რაციონალური გადაწყვეტილება თუ რა შეიძინოს და რამდენი. ამიტომაც აწესებს ევროპა რეგულაციებს და ეს სწორიცაა, რადგანაც ბაზრები არ არიან სრულყოფილები. ის რაც წიგნებში ისწავლება არის გამარტივებული იდეალური მოდელები და იგულისხმება, (ეს მხედველობიდან რჩებათ ხოლმე) რომ საქმე გვაქვს იდეალურ ბაზრებთან. მართალია ბაზარი ბევრ რამეს აკეთებს კარგად ავტომატურ რეჟიმში, მაგრამ სახელმწიფოს მხრიდან ჩარევას და რეგლაციებს მაინც მოითხოვს, რომ ბუნებრივად არსებული ნაკლები და არაიდეალურობები იქნას დაძლეული, ან შერბილებული.

  6. სოციალური თანასწორობის მნიშვნელობა ეკონომიკისათვის!
    როგორც ცნობილია საბაზრო სისტემაში მყიდველები ფულის საშუალებით ხმას აძლევენ იმ საქონელს რომელიც უნდათ რომ ეკონომიკამ აწარმოოს. ანუ თუ რამე მოსწონთ ან ჭირდებათ იმაზე იხარჯება ფული და მეწარმისათვისაც ეს არის სიგნალი თუ რა და რამდენი აწარმოოს. თუ საფასო სისტემა გამართულია და არ არის დამახინჯებული, ის მეწარმეს აძლევს საკამრისად კარგ სიგნალს თუ რა, რამდენი და როგორ აწარმოოს.
    მაგრამ ეს ერთგვარი ხმის მიცემა ხორციელდება ფულის საშუალებით. ანუ გამოდის, რომ ვისაც მეტი ფული აქვს იმას მეტი ხმა აქვს. ასე რომ უკვე ნათელია, რომ თუ საზოგადოებაში არ არის სოციალური თანასწორობა მეტნაკლებად მაინც, მაშინ ქვეყნის ეკონომიკა აწარმოებს უფრო მეტ ისეთ საქონელს რომელიც არ შედის უმრავლესობის ინეტრესებში და შედის მხოლოდ ფულიანი ხალხის ინტერესებში. ანუ შეიძლება მოხდეს ისე რომ ეკონომიკამ აწარმოოს მეტი შამპანიური ვიდრე რძე. ანუ შეიძლება მეტი ფუფუნების საგნები აწარმოოს და არ აწარმოოს საჭირო რაოდენობით პირაველადი მოხმარების საგანი, რადგანაც ღარიბებს მისი შეძენის საშუალება არ ექმნებათ, მდიდრებს კი შეეძლებათ იყიდონ ფუფუნების საგნები. ასე რომ თუ ქვეყნის სიმდიდრის 90% მოქცეულია მოსახლეობის 10%-ის ხელში, მაშინ მართლაც შეიძლება ქვეყანაში მსგავსი სიტუაცია წარმოიქმნას.
    ასე რომ როგორც საარჩევნო სისტემისათვის არის მნიშვნელოვანი, რომ ყველას ერთი ხმა ქონდეს, ქვეყნის ეკონომიკური სისტემისათვისაც აუციელებელია, რომ ქვეყანაში საზოგადოების ქონება მეტნაკლებად თანაბრად იყოს გადანაწილებული. ამ შემთხვევაში საბაზრო ეკონომიკა თავისთავად მოახერხებს შემნას ის პროდუქცია, რომელიც ამ ქვეყნის მოსახლების უმრავლესობას ჭირდება რეალურად. ასეთ შემთხვევაში ქვეყანაში არც სოციალური დაძაბულობები არ იქნება, რადგანაც საზოგადოების უმრავლესობის ეკონომიკური ინტერესები კარგად იქნება დაკმაყოფილებული. წინააღმდეგ შემთხვევაში კი სოციალური დაძაბულობები ქვეყანაში გამოიწვევს არასტაბილურობებს და თავის მხრივ კიდევ შეუშლის ხელს ეკონომიკის განვიტარებას.
    მართალია როგორც ზემოთ დავინახეთ ქვეყნისათვის სოციალური თანასწორობა ძალიან მნიშვნელოვანია, მაგრამ ეს არ უნდა გადაიზარდოს ,,ურავნილოვკაში”. იმიტომ რომ თუ ყველამ, ერთნაირი ანაზღაურება და შემოსავალი მიიღო საკუტარი შრომის საფასურად, მაშინ ადამიანებს კარგად მუშაობის სტიმულები უქრება. ასე რომ როგორც ყველაფერში აქაც ოქროს შუალედია საჭირო. ანუ არ უნდა იყოს ძალიან მკვეთრი უთანსწორებები. მცირედი კი საჭიროცაა სტიმულებისათვის.

  7. ადრე უფრო ხშირად გაიგონებდი ხელისუფლების წარმომადგენლეთაგანაც, ახლა ნაკლებად, მარა ჩორგოლეიშვილებისნაირები მაინც იმეორებენ, რომ ის რომ ხალხი უმუშევარია ეს მათი ბრალია. უნდა გაანძრიონ თურმე ხელი და დასაქმდებიან. ასეთ რამეებს გაიზახიან ისინი ვინც აზრზე არ არის ეკონომიკის, ისე კი ფქორბს რომ ბევრი რამ იცის.
    ადამიანმა თავი რომ დაისაქმოს და რაიმე ბიზნესი წამოიწყოს, აუცილებლად ჭირდება გარკვეული რაოდენობის კაპიტალი, მეორეც მას ჭირდება ასევე რაიმე საქმის კეთებისათვის საჭირო ცოდნა.
    დღეს რაც იციან არის ვაჭრობა და კვების ობიექტების გახსნა. სხვა უფრო რთული წარმოებისათვის ქვეყანაში არც საჭირო ცოდნაა, რომ ვინმესგან ისწავლონ და არც საკმარისი კაპიტალი. სხვა დარგებში უფრო ემტი ფულია საჭირო. საიდან მოიტანოს მარტო ერთმა დამწყებმა მეწარმემ ამდენი ნფული? არდა პარტნიორების მოძებნა და ნდობაც ძნელია. არ არის ქვეყანაში სათანდო პირობები.
    იმდენი სავაჭრო და კვების ობიექტი გაიხსნა, რომ ამ დარგებში კონკურანეცია ძალიან მაღალია, რის გამოც მოგება ძზალიან ცოტა რჩება და გახსნიდან მცირე ხანში ბევრი ისევ იხურება. ეს არ არის ცუდი მუშაობის ბრალი. ეს უკვე ზედმეტი კონკირენციის ბრალია. ვინც მოასწრებს უკეთეს ადგილას ამ ობიექტის გახსნას ის გადარჩება სხვები ვერა, კიდეც რომ კარგად იმუშავონ. თავს ზევით ძალა არ არის. ასეთ დროს კი ისედაც მწირი კაპიტალი წყალში იყრება და ნიავდება, იმის სანაცვლოდ რომ ხელსუფლებას შეექმნა სათანადო პირობები, რომ ეს ორ-ორი კაპიკი ხალხს ერათად შეკრიბათ და სხვა უფრო კარგ ბიზნესში ჩაედოთ.
    მეორეს მხრივ ისიც დიდი პრობლემაა, რომ ამდენი წელი საბოთა კავშირიში ცხოვრების გამო, ისე ჩამოვრჩით წარმოების ტექნოლოგიებში, რომ ხალხში და ქვეყანაში არ არის საჭირო ცოდნა ამა თუ იმ პროდუქციის წარმოების. იმისათვის, რომ ადამიანი ამ ცოდნას დაეუფლოს, საზღვარგრეთ უნ და წავიდეს. იქ წასვლა კი პრობლემურია, არ გაძლევენ ვიძას, თუ მოგცეს დროში ხარ შეზღუდული, განვიტარებულო ქყეყნებში მოგზაურობას ჭირდება თანხები. იმას რომ რაიმეს წარმოება გასწავლონ ამაშიც ფულია გადასხდლი, თუ გასწავლეს საერთოდ და არ დაგიმალეს ცოდნა. გარდა ამისა რომ წახვალ წინასსწარ ნაკლებად იცი რას ეძებე, რა გინდა რომ ისწავლო, რა გაგიმართკებს, ასე რომ არც ისი ციიც რამდენი ხანი დაგჭირდება ოიქ ყოფნა, რამდენი ფული დაგჭირდება, როდის იპოვი იმას რასაც გადაწყვეტ რომ აწარმოო და რამდენი დაგიჯდება ამ ცოდნის ათვისება.
    ასე რომ აი სწორედ ამ საკითხების მოგვარებაში უნდა დაეხმაროს ხელოსუფლება ხალხს, თუ უნდა რამე გააკეთოს, ხელსიუფლებას შეუძლია უამარვი ევროპაში მოგაზური ადამიანებისაგან უფრო იაფად მიიღოს ინფორმაციები მამა თუ იმ საქმეზე და ეს საზოგადოებისათვისაც და კერძო პირებისათვისაც უფრო იაფი დაჯდება და უფრო ეფქტურიც იქნება.
    ასე რომ ის ვინც რეალურად აზროვნებს ის ვერ დააბრალებს ხალხს იმას რომ უმუშევრობა მათი ბრალია. ასეთი რამის გამეორება ხშირად უყვართ ხოლმე ხელიუსუფლებაში მყოფ ძალიბს, რომ საკუტარი უნიათობა ხახლს გადააბრალონ და პასუხისმგებლობა აიცილონ.
    ჯერ იმას რატო ვერ ხვდებიან, რომ ამერიკაშიც კი მტავრობის საქმიანობა იმით იზომება, თუ რამდენ სამუსაო ადგილს ქმნის იგი.

    • ადამიანი ინიციატივიანიც, რომ იყოს და მოახერხოს, რაიმე საქმეც წამოიწყოს, შეიძლება მაინც გაკოტრდეს იმის გამო, რომ ქვეყანაში შეიძლება იყოს პესიმისტური განწყობა და მოსახლეობა პროდუქტებსი შეძენისაგან თავს იკავებდეს. ანუ აგრეგირებული მოთხოვნა იყოს დაბალი. ასეთ შემთხვევაშიც მეწარმე გაკოტრდება არა სუბოექტური, არამედ ობიექტური მიზეზების გამო. ჩორგოლეიშვილს რომ კითხო, უმუშევროა თვითონ ხალხის ბრალი ყოფილა. ასეთი პესიმისტური განწყობის გადალახვა შესაძლებელია, მხოლოდ მთავრობის აქტიური ეკონომიკური პოლიტიკით და რა ქნას ხალხმა?

      • უმუშევრობა რომმართლა ხალხის ბრალი იყოს, მაშინ დასაველთის ქვეყნებში ხელისუფლების კარგად მუშაობის ერთერთი კრიტერიული არ იქნებიდა,თუ რამდენად შემცირდა მის ხელში უმუშევრობა. დასავლეთში უმუშევრობის გამო პასუხს მტავრობას სთხოვენ და არა ხალხს.

  8. ჩვენში ასე გონიათ, რომ საკამრისია დაწერო კარგი საინვესტიციო კანონები, შეამცირო გადასახადები და ქვეყანა თავისით აშენდება.. მასე რომ იყოს ყველა ქვეყანა გადაწერდა ყველაზე წარმატებული ქვეყნების საინვესტიცო კანონებსა და საგადასახადომ კოდექსს და დაიკრიფავდა გულზე ხელს და დაელოდებოდა ქვეყანა თავისით როდის აშენდებოდა. მიკვირს ეს ,,,პროფესორები და ჭკუის კოლოფები” ამდენს რატო ვერ ხვდებიან? ეს ხომ არც ისე ძნელი მისახვედრია?
    იაპონიამ და სამხრეთ კორეამ კანონების წერით და გადასახადების შემცირებით (ამ დროს სამხრეთ კორეაში გადასახადები სულაც არ არის მცირე) კი არ მიაღწიეს წარმატებებს, არამედ ხელისუფლების უშუალო და კომპეტენტური ჩარევით ეკონომიკაში.
    ჩვენში ყველაზე დიდი პრობლემა ბიზნესისათვის საჭირო ცოდნის ხელმიუწვდომლობაა(მცირეა ბიზნეს პროექტები და საჭირო ცოდნა), ასევე ბიზნესის დაწყებისათვის საჭირო კაპიტალის (გაფართოებისათვის არა, დაწყებისათის) ხელმიუწვდომლობა და ბიზნეს პარტნიორებისათვის საჭირო ერთმანეთთის ნდობის გარემოს უქონლობა. საჭიროა ისეთი რეგულაციები და ისეთი მართვა, როცა ბიზნესმენებს შეეძლება ერთმანეთის ნდობა და სახელმწიფოს ნდობა.
    რა კანონები უშველის ამას, როცა ელემენტარული ხინკლის კეთების რეცეპტი ვერ ჩავიდა ზუგდიდამდე სათანადო დონეზე. ეს ცოტა ვულგარული და უტრირებული მაგალითია, მარა პრობლემებსი ძირითადი არსი მაინც ჩანს ამაში. ეს ელემენტარული ცოდნაც კი ვერ გავრცელდა ამდენი ხანი თავისით 300 კილომეტრზე.

  9. საკუთრების სახეს გადამწყვეტი მნიშვნელობა არ აქვს საბაზრო ეკონომიკაში. არ ააქვს მნიშვნელლბა ვის ხელში იქნება აქციები და ვინ დაიქირავებს კომპანიის მენეჯერს. ორივე ერთნაირად შეიძლება იყოს წარმატებულიც და წარუმატებელიც. გააჩნია ვინ უკეთესასდ მოახერხებს უნარიანი მენეჯრის შერჩევას. მენჯერის უკეთესად შერჩევა მთავრობას უკეთ შეუძლია, თუ ნამდვილად მონდომებული მტავორბაა და ნამდვილად დაინტერესებულია ქვეყნის კეთილდღეობით. ხელისუფლებას მეტი რესურსი აქვს შეარჩიოს ადამიანები და კადრები სწორად თუ ამისი პოლიტიკური ნება ექნება. თუ მტავრობას პოლიტიკური ნება არ ექნება, მაშჲნ იგი არა ამრტო მენჯერს, არამედ ვერც სხვა დარგებს მოუვლის. ასე რომ ამ შემთხვევაში საკუთრების ფორმა სულაც არ არის მთავარი.
    გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს რომ ამ საწარმოებმა, ამ იურიდიულმა პირებმა (სულ ერთია სახელმწიფოსია, თუ კერძოა) იმოქმედოს საბაზრო კანონებით. კერძოდ უნდა იყოს თავისუფალი ბაზრები და უნდა იყოს უზრუნველყოფილი სამართლიანი კონკურენცია. ამავე დროს სახელმწიფო საწარმოები უნდა იყოს პოლიტიკური კონკიუნქტურიდან დამოუკიდებელი. რადგანაც ხანდხან პოლიტიკური მიზნებით მთავრობა არ აკოტრებს წამგებიან საწარმოს, რომ უმუშევრად დარჩენილ ადამიანებში რეიტინგი არ დაკარგოს. სინამდვილეში რეალური რისკი სახელმწოიფო საწარმოებში არის მხოლოდ ეს. ამიტომ თუ კი იქნება სახელმწიფო საწარმოების მართვის საგენტო, რომელიც ეროვნული ბანკივით დამოუკიდებელი იქნება პოლიტიკისაგან ალბათ უკეთესი იქნება.
    შემდეგ დგება კიდე ერთი პრობლემა, რომ დიდი რაოდენობით სმართავი ობიექტების მართვა თურმე იწვევს მართვის დიდ პრობლემებს. ბევრჯერ დავწერე, რომ თურმე სამართავი ობიექტების რაოდენობის ზრდა იწვევს მართვის პრობლემების ექსპონენციალურად ზრდას. ამიტომ სახელმწიფოსათვის უფრო მსოახერხებელია მოახდინოს საწარმოების დეცენტრალიხზაცია და ადგილებზე გადასცეს ამ საწარმოების მართვა. ეს ძალიან გავს ადგილობრივ ხელისუფლებას, როცა ცენტრიდან ამდენი რაიონის წარმატებულად მართვა ძმნელია, ამიტომ დასავლეთში მოიფიქრეს ამ ხელისუფლების გადაცემა ადგილებზე. სწორედ იგივე ხდება სინამდვილეში კერძო საწარმოების შემთხვევაშიც. ამიტომ სახელმწიფო დიდი რაოდენობით საწარმოს ეფექტურად ვერ მართავს და საჭიროა, რომ მხოლოდ ისნი დაიტოვოს საკუტრებაში, რომელიც ძალიან მნიშვნელოვანია ქვეყნისათვის და რომელსაც თავდაპირველ ეტაპზე მაინც ჭირდება ხელისუფლებიდან წახ,არება, რომ დამუკიდებლად კარგად დადგეს ფეხზე.
    ასეთი შერეული ეკონომიკა აქვს სკანდინავიის ქვეყნებს და იქ ყველა მიმართულებიტ ცხოვრების დონე და ხარისხი უკეთესია. ადამიანებიც უკეთ გრნობენ ტავს დაცულად, რადგანად სოციალურადაც კარგად არიან დაცულები.

    • მას შედეგ რაც ეკონომიკა გავა ავტოპილოტზე დიდი მნიშვნელობა აქვს საფონდო ბაზრის ეფექტურ მუშაობას. ეს საკითხი ჯერ კიდე შესასწავლია. რა არის საჭირო იმისათვის, რომ საფონდო ბაზარმა ეფექტურად იმუშავოს კარგად არ ვიცი.

      • ავტოპილოტს კი ვწერ, მარა შეუძლებელია, მაინც მუდმივად ავტოპილიტზე იყოს ეკონომიკა, რადგანაც ყველა სისტემას გარედან თუ არ მოხდა ჩარევა აქვს თვისება დაშლისაკენ, წესრიგის შემცირებისაკენ, ქაოსისაკენ სწარფვის (ფიზიკურად რომ ვთქვათ თერმოდინამკის კანონის ენით, ენტროპიის შემცირებისაკენ, უფრო გასაგებად კი კვდომისაკენ), ყველა დახურული სისტემაში მიმდინარეობს რელაქსაციური პროცესები და ამიტომ ყველა სისტემა პერიოდულად მაინც ითხოვს გარედან ხელოვნურ ჩარევას. ასე რომ მართალია დიდ წილად ეკონომიკა ავტომატურ რეჟიმში იმუშავებს, თუ დაადგა საშველი როდესმე მაგის გაკეთებას, მარა პერიოდულად მაინც დაჭირდება კომპეტენტური ჩარევები და ჩასწორებები, ან ახალი რეალობებისადმი მისადაგება.

    • კერძო საწარმოების 90% იც შექმნიდან ერთ წელიწადში კოტრდება, მაგრამ ამის გამო არავინ აკეთებს დასკვნას, რომ კერძო სექტორი გასაუქმებელია. გააჩნია ვინაა მენეჯერი და როგორ აკეთებს საქმეს. ამაშია საქმე. )))

      • კერძო საწარმო თუ გაკოტრდება ამის გამო არავინ ატეხავს ხმაურს თუ იგი დიდი კორპორაცია არ არის, ხოლო როცა სახელმწიფო საწარმო კოტრდება მაშინ მთელი საზოგადოება პანიკას ტეხავს, რომ არიქა ხალხი ფული შეიჭამაო. ესეცაა, მარა ეს არ ნიშნავს რომ კერძო უფრო ეფექტურია ვიდრე სახელმწიფო, ამიტომ დასაველთში მთავრობას ურჩევნია მოიშოროს სახელმწიფო საწარმოები, რომ მერე იმ საწარმოს წარუმატებლობა პოლიტიკური დივიდენდების დაკარგვად არ დაუჯდეს.

  10. გოცორიძე და მისნაირი ზერელე ეკონომისტებისგან ხშირად ისმის, რომ თურმე თუ საწარმო არ იქნება კერძო პირის ხელში ისე მას არაეფქტურად მართავს დაქირავებული მენეჯერიო. ჯერ ერთი არის პრეცედენტები, როცა კერძო მფლობელიც კი აკოტრებს შეგნებულად საწარმოს. კერდ როცა აირებს დიდი რაოდენობით სესხებს, მერე გადაისვრის იმ ტანხებს სხვა მიმართულებით, გამოაცხადებს საწარმოს გაკოტრებულად და შეირჩენს ფულს. მსგავსი რამ ამერიკულ ფილმშიც იყო, სადაც ჯიმკერი თამაშობს კომედიაა. მსგავსი რამ ბანკებშიც შეიძლება მოხდეს.ამას არ აკვირდება გიცირიძე. კერძო პირი ზოგი საკუტარ ოჯახს და საკუტარ პირად საქმეებს ვერ მართავას და ისეთი ვერც საკუთარ ბიზნესის მართვას მოახერხებს. მაგაში კი არ არის საქმე, არამედ მენჯერის სწორად შერჩევაში და დაინტერესების და წახალისების ფორმების სწორად შერჩევაში. მსხვილი კორპორცაიების უმრავკლესობას დაქირავებული მენეჯერები მართვაენ და საკმაოდ წარმატებულადაც. გოცირიძის შეხედულება არის უკიდურესად პირმიტიული შეხედულება, რომელიც ალბათ 70-იანი წლებნის მედიისათვის და პროპაგადნისათვის განკუთვნილ მოდელებში იყო განხილული, რომ მარტივად აეხსნათ დასავლეთის იდეოლოგებს საბჭოტა ეკონომიკაზე საბაზრო ეკონომიკის უპირატესობა. სინამდვილეში ის მოდელი, რომლის მსხვერპლიც არის გოცირიძედა ბევრი ჩვენი ეკონომისტი, არის უკიდურესად უტრირებული დაგამრტივებული. რეალურად მსხვილი კორპორაციები როგორც წეის სულაც არ იმართება მესაკუთრეებისაგან. ამას გარდა კერძო საწარმოები რომლებიც მესაკუთრეებისაგან იმართება 10-დან 9 შემთხვეავში წარუმატებელია. ჩვენ მარტო იმ საწარმოების ისტორიას ვეცნობით რომელიც გადარჩა და წარმატებული იყო. მარა გაკოტრებული კერძ მეწარმე არავის აინტერესებს, მარა სახელმწიფო საწარმოში რომ იგივე მოხდეს დიდი პოლიტიკური სკანდალი მოყვება. ამიტომაც იქმნება მცდარი შთაბეჭდილება, რომ კერძო მეწარმე უფრო კარგად მართავს საწარმოს.

    • ხელისუფლება ცუდი მენეჯერია ბიზნესში გაიძახიან ასეტები. და ავიწყდებათ, რომ თუ ხელისუფლება ცუდი მენჯერია ბიზნესში იგი ცუდი იქნება სხვა ყველაფერში. თუმცა მართალია, რომ როცა სამართავი ობიექტების რაოდენობა იზრდება, მართვის პროცესი თურმე ექსპონენციალურად რთულდება. ასე რომ ბევრ სმართავ ობიექტს ვერცერთი მენეჯერი ვერ მართავას ოპტიმალურად და ვერც მთავრობა. სწორედ ამ პრობლემის გადასაჭრელად არის საბაზრო ეკონომიკამ კაი, რადგანაც ის რაც ძნელია მართო ცენტრიდან, საბაზრო ეკონომიკის მეშვეობით ქმნი ისეთ სტიმულებს, რომ კერძო ინტერესით მოქმედი ადამინის საქმიანობა სასარგებლო იყოს მთელი საზოგადოებისათვის.
      შერეული ეკონომიკის ქვეყნების მაგალითები, როგორიცაა სკანდინავიის ქვეყნები ამტკიცებენ, რომ სახელმწიფოს მიერ გარკვეული რაოდენობის საწარმოების მართვა შესაძლებელია ოპტიმალურად, მით უმეტეს, თუ ამ საწარმოებში სახელმწიფოს მხოლოდ აქციების ნაწილი აქვს და არა 100 პროცენტი. სტიგლიცი ამტკიცებს, რომ მსხვილი მონპოლიებსი მართვაში კერძო პირს მავრიბასთან შედარებით არანაირი უპირატესობა არ აქვსო. მართლაც რა მნიშვნელობა აქვს (თუ მთავრიბა კორუმპირებული არაა) ვინ დაიქირავებს მენეჯერს კერძო აქციების მფლობელების საერთო კრება, თუ სახელმწიფოც მიიღებს ამაში მონაწილეობას. მართვის პორცესში კი არ ჩაერევა.

      • თუ მთავრბა ცუდი მენჯერია, მაშინ იგი ცუდი იქნება არამარტო ბიზნესში, არამედ სხვა საჯარო საქმეებშიც. თუ კორუმპირებულია ბიზნესში კორუმპირებული ქინება საჯარო საქმეებშიც. ასე რომ ეგ არ არის გამართლება.
        სტალინის დროს ეკონომიკის პრობლემა ცუდი მენეჯერობა კი არ იყო. მიუხედავად იმისა რომ უზარმაზარი ტვირთი აითო სტალინმა თავის თავზე სამართავად მაინც ეფექტური იყო მენეჯმენტი. სტალინისტური ეკონომიკის შეცდომა იმაში იყო, რომ ფასები იყო არაბუნებრივი და დამახინჯებული. ფასები კი როგორც ვიცით უმტაფვრესი სასიგნალო საშუალებაა რის მიხედვითაც ინვესტორი (იმ დროს კი სახელმწიფო) ირებს სიგნალებს თუ რა უნდა აწარმოოს და როგორ. სწორედ ფასების სისყტემის მოშლამ და ხელოვნურობამ გამოიწვია ის რომ ვერ გეგმავდნენ სწორად თუ რა უნდა ეწარმოებიათ, რამდენი და როგორ. სწორედ ამისთვისაა საჭიროა თავისუფლაი საფასო სისტემა. ეს იყო მოშლილი პირველ რიგში და მეორე, უკვე აღვნიშნე, რომ სტალინის დროს ხელსიუფლებამ ტირანური შრომა აიღო თავის თავზე და ამ შრომის გაწევას სტალინის მერე სხვა ეფექტურად ვერ შეძლებდა. როგორც ზემოთ არაერთხელ ვთქვი, რაც უფრო მეტად იზრდება სამართავი სისტემა მით უფრო ემტად და უფრო ზუსტად კი ექსპონენციალურად იზრდება თურმე მართვის სირთულეები. მიუეხედავად ამისა სტალინის დროს მენჯმენტი მაინც მაღალ დონეზე იყო და სტალინის დროს ეკონომიკა ამის გამო სიძნელეებს არ განიცდიდა. სტალინის მერე იჩენდა ეს ტავს და იჩინა კიდეც.
        ასე რომ მართვის პრობლემების შესამსუბუქებლად არის საჭირო რომ საწარმოების გარკვეული ნაწილი (კერძდ კი მცირე და საშუალო საწარმოები, რომელიც დიდ მოგებას არ იძლევიან და არც სამრტავად არიან რთული) უნდა გადაცემოდა კერძო სექტორს და ბაზარს. ამით სტალინის მერე მენჯმენტი გაიოლდებოდა და უფრო ეფექტური იქნებოდა. ამასთან ერთად უნდა გაეთავისუფლებაით ფასები, რომ მენეჯერებსა და ინვესტორებს სწორი გადაწყვეტილებები მიეღოთ. ამ ორ პირობას თუ შეასრულებდა ხრუშოვი დროინდელი მტავრობა რუსეთის იმეპრიას ეკონომიკურად კიდე დიდ ხანს ვერავინ დაანგრევდა. თუმცა კიდე იქნებოდა რარაცეების გაკეთება საჭირო რომ ბაზარს ეფექტურად ემუშავა ავტონომიურ რეჟიმებში.
        ასე რომ სისულელეა რომ მტავრიბა ცუდი მენეჯერიაო რომ ამტკიცებენ. გააჩნია მტავრობას და რაც მტავარია სწორდ გარდამავალ პერიოდში და გარდაქმნების დროს არის აუცილებელი კარგი მენეჯერი მტავრობა., რომ სწორ რელსებზე შეაგდოს ეკონომიკა და მერე მან დამოუკიდებლად იაროს(თუმცა დროდადრო მაინც დაჭირდება კორექტირებები ეკონომიკის მატარებელს). ამათ კი უნდათ რომ ეკონომიკა თვითონ შეხტეს სწორ რელსებზე. ელოდეთ ათასი წელი. ეგ ტავისით არ მოხდება.

      • თუ მთავრობა ცუდი მენეჯერი, ან კორუმპირებული, იგი აწყობილ ბიზნესებსაც კი გააფუჭებს. ასე რომ მთავრობის ცუდი მენჯერობით იმის გამართლება რომ არ შეიძლება მთავრობის ზოგადად ბიზნესში ჩართვაო არ არის სწორი, რადგანაც თუ მთვრობა ცუდი იქნა ის უკვე გაკეთებულ საქმეევბსაც კი გააფუჭებს. ასე რომ თუ გვინდა ქვეყანაში საქმე წინ მიდოდეს უპირველს ყოვლისა მტავრობა უნდა იყოს, კარგი მენეჯერიც, არაკორუმპირებულიც და კომპეტენტურის. სხვანაირად იგი აწყობილ საქმეებსაც კი გააფუჭებს, როგორც ახლა ნეპოტიზმის გამო მთავრობა ცდილობს ,,საქართველოს ფოსტა” აქციოს მონოპოლისტ გადამზიდავად და სხვა ყველა კონკურენტს უზღუდავს საქმიანობას. ასე რომ ასეთი მტავრობა ახალ ბიზნესს ააწყობს კი არა აწყობილებსაც დააქცევს. ასე რომ მთავრობის ცუდ მენჯერობას ვინც მოიტანს არგუმენტად მან უნდა იცოდეს, რომ ასეთი მტავრობა ახლის შექმნაში რომც არ ჩაერიოს (ვითომ ტავისით რამეს მოახერხებდნენ მეწარმეები სერიოზულს), მაშინ უკვე აწყობილებსაც დააქცევს. ასე რომ მტავრიობა უპირობოდ უნდა იყოს კაი, რომ რამე გამოვიდეს სასიკეთო.

  11. საბაზრო ეკონომიკას აუცილებლად ჭირდება თავისუფალი და ინიციატივიანი ადამიანები. დამონებული, სპეცსახმურების მიერ დაშინებული და მიჩმორებული ადამიანები ვერაფერს შექმნიან, რადგანაც ელოდებიან სპეცსამხურებიდან ნებართვას რომ რამს გაკეთების უფლება მისცენ, რომ ფარულად ხელს არ შეუშლიან. ამის გამო ადამიანები იღლებიან ზედმეტი წინააღმდეგობების დაძლევაში და უინიციატივონი ხდებიან. ეს კკი აფერხებს ეკონომიკის წინსვლას.
    მსგავსად ამისა შავი სამყაროც აფერხებს განვიტარებას, რადგანაც ვირაც რომ ამდენ ნაწვალებში ბიზნესმენს წილში უჯდება და მოგებას ართმევს, ესეც ინიციატივას და ინტერესს უკალვს ბიზნესმენს.
    როგორც ვხედავთ სპეცსახმურების რუსული მართვის მეთოდი და შავი სამყარო ერთნაირად დამთრგუნვეად მოქმედებს ბიზნესზე, რადგანაც ორივეს მართვის სტილი ადამიანის ხელის შეშლაში და დაჩმორებაშია, რაც კლავს ინიციატივას..რუსული სპეცასხმურების სტილი (ქართულიც აქედან მოდის) მაფიოზური მართვის სტილია.

    • იგივე პრობლემებს აწყდება ადგილობრივი თვითმართველობა. პრაქტიკულად არასად არ გაამართლა ადგილლბრივმა თვითმართველობამ. არსად არ მინახავს, რომ ადგილზე რომელიმე სოფლის გამგებელს ინიციატივა გამოეჩინა და ზემოდან დავალების, ან კარნახის გარეშე რამე გაეკეთებიიოს. ასეთ თვითმართველობებს კი საერთოდ არ აქვს აზრი. ესეც იმის ბრალია, რომ ხალხში მკვდარია ინიციატივის სული. ჩაქნეული აქვთ ხელი, რომ მაინც არაფერი გამოვა. ეს იმის ბრალია, რომ რაც რუსეთს შევუერთდით რუსეთი ჩვენთანაც გულმოდგინედ კლავდა ინიციატივას და ინდივიდუალიზმს. მე როგორც ვაკვირდები ამაში სპეცსამსახურებს მიუძღვის ლომის წილი და ასევე კომუნისტური იმ მართველობის სტილს რაც მაშინ იყო, მარა კომუნისტების წასვლის მერე ხალხის ინიციატივის ჩაკვლისა და მიჩმორების ესტაფეტა სპეცსამსახურებმა აიღეს, რომელსაც ედიკა და ხაზარაძე ხელმძღვანელობდნენ და სხვანაირად მართვა არც კი წარმოედგინათ.. რუსულ ტრადიციებზე იყვნენ აღზრდილები.
      საბაზრო ეკონომიაკშიც და თვითმართველობაშიც გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს ადამიანების ინიციატივობანას, რადგანაც ამ დროს გადაწყვეტილების მიღება ხდება ადგილებზე და უშუალოდ პიროვნებების დონეზე. სხვანაირად საბაზრო ეკონომიკა არ მუშაობს. არადა თუ სწორად ააწყობ ბევრად უფრო ეფექტურია და უფრო იაფი სამართავად საბაზრო ეკონომიაკც და თვითმართველობაც, ვიდრე ცენტრალიზებული მართვა.
      ბევრჯერ დავწერე,, რომ რაც უფრო მეტია სამართავი ობიექტი მით უფრო იზრდება თურმე მართვის პრობლემები და იგი თურმე ექსპონენციალურად იზრდება. ეს კი იმას ნიშნავს, რომ ცენტრალიზებულად ყველაფრის მართვა ძალიან ძნელი და არაფექტური იქნება. სწორედ ამისათვის არის საჭირო თვითმართველობა და საბაზრო ეკონომიკა, რომ ბევრ წვრილ-წვრილ დეტალებზე ადგილებზე და პიროვნების დონეზე იქნას მიღებული გადაწყვეტილებები. თუმცა ეს იმას არ ნიშნავს, რომ არ არის საჭირო სახელმწიფოს ჩარევა ხალხის და ეკონომიკის გასააქტიურებლად. პირიქით. საწყის ეტაპზე ამას გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს, რომ დააჩქაროს სახელმწიფომ ხალხში ინიციატივის გაღვიძება, თუ უნდა საბაზრო ეკონომიკამ და ადგილობრივმა მართველობამ გაამართლოს ამისათვის ხელის შეშლა და ჩაკლა კი არ უნდა ინიციატივას, არამედ წახალისება და შექება. რომც შეეშალოს ადამიანს რამე, მაინც უნდა წახალისდეს და შექებული იქნას. (ახლა სანდროს ჩაუკლავენ ეს დამპლები მუსიკების წერის სურვილს და შერჩებათ უბრალო გიტარისტი კომპოზიტორი, მერე დაიწყებენ არვარგივართ ქრთველებიო. რას ივარგებ თუ ძალით ჩაუკალი ყველა ნიჭიერ ადამიანს სურვილი რამის კეთების?).
      ამის შემდეგაც მსხვილი და ტქენოლოგია ტევადი და მეცნიერება ტევადი დარგები (სავარაუდოდ მსხვილი კაპიტალტევადი დარგებიც) ვერ განვითარდებიან სახელმწიფოს მხრიდან დახამრების გარეშე. იმდენი ცოდნა და იმდენი რამ დაგროვდა უკვე მსოფლიოში, რომ ხშირად შეუძლებელია ყველაფერი ერთმა კაცმა გადაწყვიტოს(ძნელია რომ საკმარისი ცოდნა და კომპეტენცია დაეტიოს უკვე ერთი კაცის თავში) და საჭირო იქნება კოორდინირებული ადამიანთა ჯგუფის ერთდროული და მიზანმიმართული მუშაობა, მსხვილი საწარმოების შესაქმენლად. ასეთი რამ ალბათ მალე მთელს მსოფლიოში გახდება შეუძლებელი, (ანუ მართლა მსხვილი და ნამდვილად მომგებიანი მეცნიერებატევადი საწარმოების ბიზნესმენების მხრდიან დამოუკიდებლად შექმნა) და საჭიროა იქნება სახელმწიფოს მხრიდან დახმარება, მარა მცირე და საშუალო საწარმოების სამართავად სულაც არ არის საჭირო სახელმწიფომ თავი აიტკიოს.

  12. სწორედ ამ სახის პრობლემები განაპირობებენ მომავალში რუსეთის გარდაუვალ მარცხს და ქვეყნის დაშლას. რუსეთში ხახლი უინიციატივოა და კიდეც რომდ აიწყონ მათსი ამ სულის აღზრდა რამდენიმე ათწლეულს დაკარგავენ, ამასობაში კი კიდევ უფრო უკან ჩამორჩებიან სხვებს. დღეს მაგათი ძლიერება, მხოლოდ ნავთობზე და გაზზეა დამოკიდებული.
    ძალიან დიდი პრობლემები ექნებათ ეკონომიკისა და ადგილობრივი თვითმართველობის საკითხებში. ვერ მოირგებს ხალხი ვერც საბაზრო ეკონომიკას და ვერც თვითმართველობას. არადა ამხელა ქვეყნის ცენტრალიზებულად მართვა ბევრად უფრო ძნელია ვიდრე საქართველოსი. ასე რომ სავარუადოდ რუსეთის ეკონომიკა ეფქტურად ვერ ამუშავდება კაი ხანს და ვერც თვითმართველობები. ალბათ თუ ყველაფერს უცხოელებს გადასცემენ და თვითონ მარტო დაქირავებული მუშები იქნებიან მაშინ შეიძლება საწარმოები ამუშავდეს, მარა პოლიტიკური გარანტიების გარეშეც ძნელი წარმსოადგენია, რომ რუსეთში ნამდვილი ტექნოლოგიები შევიდეს. მით უმეტეს, ამას პოლიტიკური გარანტიის გარდა კულტურული სსიახლოვის განცდაც ჭირდეებბა თურმე და ევროპას და რუსეთშ იმხელა სხვაობა აქვს მენტალური, რომ ა;ბათ არც ამ გზოთ აგმოყვათ რამე. მხოლოდ რუსულ რესურსებს თუ დაითრევენ უცხოელები, თროემ წარმოებას მაინც არ გახსნიან მანდ. ასე რომ რუსებს არაფერი ეშველებათ. ვინ გახსნის წარმოებას, როცა რუსების ეშინიათ და მაგენის აზროვნების სტილი ვერავინ გაიგო?

  13. შეუძლებელია ახალი ბიზნესის დაწყება საბანკო და სასესხო კაპიტალით. რაც არ უნდა კარგად ქონდეს გათვლილი, მოფიქრებული და მომზადებული ბიზნესმენს დასაწყები საქმე, თუ იგი მარტო კრედიტებით დაფინანსდა, თუნდაც უპროცენტო ოყოს სესხი, მაინც ვერ შეძლებს თუნდაც ძირის გადახდასაც კი, (ან სესხი უნდა იყოს მაშინ 50 წლიანი და უპროცენტო, მარა ასეთი რამ ზრარებშია). ძალიან დიდია ხოლმე საკრედიტო ტვირთი კარგად ამუშავებული და წარმატებული საწარმოებისათვიასც კი. ხშირად წარმატებულ საწარმოსაც კი აკოტრებს ზომაზე მეტი კრედიტი. ეკონომიკაში არის თეორიები, თუ რა წილი ჯობია იყოს დაფინანსებული კრედიტიტით და რა წილი საკუთარი კაპიტალით. ამიტომ აუცილებელია ბიზნესის ნაწილი საკუტარი, ანუ საპაიო კაპიტალით იყოს დაფინანსებული, თორემ მთლაიანდ სესხებიტ თუ იქნა დაფინანსებული ამას დამწყები კი არა დიდი ხნის წარმატებული ბიზნესებიც ვერ უძლებს ხოლმე და კოტრდებიან. ამაშია საქმე, რომ ესეც არის ერთერთი მტავარი მიზეზი, თუ რატომ არ გაკეთდება ის საქმე ბანკებით რის გაკეთებასაც ცდილობს ეს უტვინო მტავრიბა.
    ახალი ბიზნესები მარტო საბანკო კაპიტალით არ ამუშავდება. ფულის გარდა ჭირდება სხვანაირი საიმედო გარემო და სპეციალური ცოდნის მქონე ადამიანების ერთობლიობა.

    • თან თუ სესხის უზრუნველოსაყოფად არაფერი ექნებათ ჩადდებული, დიდია რისკი, რომ საქმეს უპასუხისმგებლოდ მიუდგენენ და პროექტი ჩააგდონ.

  14. ძალიან საშური საქმეა ასევე საფონდო ბაზრის განვითარება საქართველოში. საქმე იმაშია, რომ ვთქვათ და ადამიანს გაუჩნდა ფულადი რესურსები, რომელიც შეუძლია რამდენიმე წელი არ გამოიყენოს. ამ შემთხვევაში იგი შეეცდება ჩადოს ეს ფული ისეთ საქმეში რაც მას საბანკო დეპოზიტზე(ბანკში დეპოზიტებზე მაინც უფრო მოკლე დროით თავისუფალი ფული იდება და არა გრძელვადიანი ფული) მეტ მოგებას მოუტანს. ასეთი კი საწარმთა აქციებია. ამიტომ ეს ადამიანი დაიწყებს ძებნას იმ სააქციო საზოგადოებების, რომელშიც შეძლებს თავისი ფული დაბანდებას. რას იზამს ასეთი ქართველი ბიზნესმენი, თუ საქართველოში საფონდო ბაზარი არ იქნება? ადგება და ლონდონის ბირჟას მიაკიხთავს და საკუტარ კაპიტალს დააბდნებს უცხო ქვეყნის აქციებში, რაც იმ ქვეყნის საწარმოს წაადგება და მის აქციებს გააძვირებს, ასევე მოხმარდება იმ საწარმოს განვითარებას.
    ეს რომ არ მოხდეს კარგი იქნება, თუ საქართველოშიც ავამუშავებთ საფონდო ბაზარს, მაშინ ჩვენ შესაძლებლობა მოგვეცემა მეზობელი ქვეყნებიდანაც კი მოვიზოდთ კაპიტალი და გამოვიყენოთ ჩვენი ქვენისათვის.
    მეორეს მხრივ საფონდო ბაზარი ხელს უწყობს შედარებით წამგებიანი ბიზნესიდან ფულის სწრაფად ამოღებას და სხვა უფრო მომგებიან ბიზნესში დროულად გადასროლას. მისი მეშვეობით კონტოლდება მენეჯერების მუშაობის ხარისხიც. საფონდო ბაზარი ზრდის კაპიტალის ლიკვიდობას რის გამოც უფრო იოლად შესაძლებელი ხდდება, როგორც საპაიო კაპიტალის მოძიება, ასევე საწარმოების სწრაფი ლიკვიდაცია და ფულის გამოტანა ბიზნესიდან.
    უფრო იოლი ხდება ახალი საწარმოების შექმნისათვის საჭირო საპაიო კაპიტალის მოძიებაც.
    გარდა ამისა, სანამ არ არის განვითარებული საფონდო ბაზარი, მანამდე საპენსიო ფონდების შექმნას დიდი ეკონომიკური მნიშვნელობა არ ქვს. ბანკებში ფული ისედაც კი შეიძლება შეინახონ დაქირავებულმა მუშებმა. საპენსიო ფონდების მიმზიდველობა ისაა, რომ ამ ფონდში შეტანილი ტანხა უფრო მომგებიანად ბანდდება აქციებში, რომლებიც უფრო მეტ მოგებას იძლევა, ვიდრე ნებისმიერი ბანკი. არდა საინვესტიციო გადაწყვეტილებას კი სპეციალური ცოდნა ჭირდება. სწორედ ამ სამსახურს უწევს მსხვილი საპენსიო ფონდები მომავალ პენსიონერებს და ამიტომაა ისინი მიმზიდველი და მნიშვნელოვანი ეკონომიკისათვისაც. ასე რომ ახლა რომ ჩვენთან ჩქარობენ და ძალიტ უნდათ ამ ფონდების შექმნა, ან არ გამოვა და თუ გამოვა, მაინც არ ექნება ეკონომიკური ეფექტი.
    სწორედ მსხვილი საპენსიო ფონდები არიან საფონდო ბაზრის ერთერთი ძირიტადი მოტამაშეები და როცა ასეთი საფონდო ბაზარი აქ არ გაქვს, მაშინ ისიც იძულებული იქნება ქართველი პენსიონერების ფულები ლონდონის ბირჟაზე დააბანდონ უცხო ქვეყნის საწარმოთა აქციებში.

  15. ცნობილია, რომ რაც უფრო მეტი ახალი ცოდნაა ხელმისაწვდომი ადამიანებისათვის, მით უფრო სწრაფად იქმნება კიდე უფრო ახალი ცოდნა. ასევეა ეკონომიკაშიც, რაც უფრო მეტი ტექნოლოგიაა იოლად ხელმისაწვდომი მქსიმალურად მეტი ადამიანისათვის მით უფრო მეტი ახალი საწარმო შეიქმნება იოლად. აი ესაა ჩვენი და ყველა ჩამორჩენილი ქვეყმების ერთერთი მტავრი პრობლემა და ამას ვერ აცნობიერებენ. ახალი ტექნოლოგიებისადმი წვდომა არის გართულებული. თან რაც უფრო მეტი დრო გადის ტექნოლოგიურად განვითარებული ქვეყნები კიდე უფრო ვითარდებიან და გვისწრებენ ჩვენ. ტექნოლოგიები სულ უფრო რთული ხდება და ამდენად უბრალო მეწარმისათვის კიდე უფრო რთულდება მისი მოპოვება ათვისების პრობლემა და ამავე დროს სულ უფრო კაპიტალდევადი ხდება. დიდი რაოდენობის კაპიტალის მოძიებაც კიდე უფრო რთული ხდება კერძო მეწარმეებისათვის. საქართველოში არ არის ისეთი ფინანსური ინსტიტუები და ისეთი პირობები შექმნილი, რომ კერძო პირებმა მოახერხონ დამოუკიდებლად გაერთანება და მსხვილი კაპიტალის მობილიზება. არ ენდობიან ერთმანეთს.
    ხშირად ტექნოლოგიის ათვისებაც მარტო ერთ ადამიანს უკვე უჭირს და ადამიანთა ჯგუსი შემნაა საჭირო რომ ეს რთული ტექნოლოგიები აითვისონ. ამას ყველაფერს კი ორგანიზება და დიდი ფული ჭირდება,რ აც ისევ დაისევ ბარიერია ბიზნესმენებისათვის. ასე რომ ეს პრობლემა სულ უფრო რთულდება და რაც დრო გავა კიდდე უფრო რთული იქნება იმის წარმოდგენა, რომ ასეთ პრობლემებს ბაზარი ხელსიუფლებიდან კვალიფიციური ჩარევის გარეშე დამოუკიდებლად გადაჭრის. სულ უფრო გაღრმავდება ეს პრობლემა და რომელი ქვეყანაც დაიჯერებს, რომ ეს ბაზარმა უნდა მოახერხოს თავისთ როგორც კლასიკური ეკონომიკური მოდელები ვარაუდობენ მით უფრო დიდ ხანს და ღრმად ჩაეფლობიან ჭაობში.

  16. მას შემდეგ რაც ფართოდ დაინერგება უნაღდო ანგარიშსწორება გადასახდების როლი და მნიშვნელობა მოსახლეობაში მუტაქებში ჩალექილი ფულის ამოსაღებად მოიკლებს და აღარ იქნება საჭირო იმდენად გადასახადებით მანიპულირება. ეკონომიკის განსავიტარებლად და კომერციულ პროექტებში ფულის მოძიება შესაძლებელი იქნება უკვე მხოლოდ ბანკებიდანაც. გადასახადებით მარტო სახელმწიფოს არაკომერციული ხარჯების დაფინანსება უნდა მოხდეს ამის შემდეგ.
    მაგრამ თუ ვინმეს გონია, რომ უნაღდო ანგარიშსწორება დაინერგება და ყველაფერი ტავისუთ ცადგება კალაპოტში ცდება. ეს მეთოდი თავისთავად მართვის გარეშე მხოლოდ ინფლაციას გამოიწვევს და დიდ შედეგს არ მოგვცემს. ვთქვათ კიდეც ისე მოვახდინეთ უნადო ანგარისშსწორებაზე გადასვლა ეტაპობრივად რომ ავიცილეთ დიდი ინფლაცია და ფულს უპრობლემოდ მოვუყარეთ ტავი ბანკებში მთლიანად, ანუ ქვეყანაში არსებული მტელი კაპიტალი საბანკო არხებში მოვაქციეთ და მთლიანად არის გამზადებული საინვესტიცოდ, ტყუილად გონია კიდევ ვინმეს რომ ამის მერე ეკონომიკა სწრაფად დაიწყებს მუშოაბს. პირველი რამდენიმე წელი ოდნავ მოიმატებს ინვესტიციები გაიაფებული პროცენტის გამოდა ბოლოს შეწყდება. უბრალოდ ისევ სახაჭაპურეები, რესტორნები და ვაჭრობა დაფინანსდება ამ დაბალი პროცენტის ხარჯზე, რადგანაც პროცენტის გაიაფება შესაძლებელს გახდის რამდენიმე ადრე წამგებიანი საცხობის დაბალ მოგებაზე ფუნქციონირებას და უმუშევარი ხალხი ამ შესაძლებლობას ჩაებღაუჭება. ანუ ამდენი რამის მერე დამატებით რამდენიმე საცხობი დამაღაზია გაიხსნება მეტი არაფერი მოხდება. ასე რომ თქვენ რომ გგონიათ ერბო ქონია მასე არ არის. )))
    ამის მერე და ამის პარალელურად საჭიროა საშუალო მეწარმეებისათვის საჭირო ტექნოლოგიების შემოტანა და ფართოდ დანერგა, რომ რაც შეიძლება მეტი მეწარმისათვის გახდეს იგი იოლად ხელმისაწვდომი. მხოლოდ ამის შემდეგ გამოიღებს ეს მეთოდი ხელშესახებ შედეგს. ამიტომ მნიშვნელოვანი სახემწიფომ სწორად განსაზღვროს თუ რა ტექნოლოგიების შემოტანაა უპრიანი პირველ ეტაპზე. მიწერია ეს როგორ გაკეთდეს სხვაგან.
    ცოტა ხნის მერე ეს მეთოდი უკვე დამუხრუჭდება. ამ მეთოდით შესაზლებელი იქნება ხოლოდ მცირე და საშუალო ზომის საწარმოების გახსნის გააქტიურება. რადგანაც ბანკებიდან ფულს მხოლოდ მარტოხელა ბიზნესმენები თუ აიღებენ და მხოლოდ ძველი საწარმოები. საბანკო კაპიტალი, ხომ ძირიტადად მხოლოდ საწარმოების გაფართოებისათვის არის ხელსაყრელი და არა ახალი საწარმოების შესაქმნელად. ასე რომ ახალი საწამრობის შექმნა მაინც არ იქნება ისეთი სისწრადფის და დონის როგორიც საჭიროა. იმის გამო რომ ბევრი ახალი საწარმოები იქმნებოდეს ყველაფერ ამასთან ერთად საჭიროა კიდე ისეთი პირბების შექმნა როცა უცნობი მეწარმეები არ შეუშინდებიან ერთმაენსშ და მოახერხებენ გაერთიანებას, როგროც კაპიტალის ისე ცოდნის მხრივ. ასე რომ მარტო ბანკების სრულყოფა ვერ გადაწყვეტს ყველაფერს.
    მიუხეადვად ამ ყოველივესა მაინც ძნელია საქართველოში შექმნა ისეთი პირობები რომ თავისთ დამოუკიდებლად შეიქმნას ისეთი გიგანტი საწარმოები როგორიცაა მაგალითად ავტომობილების ქარხანა, რადგანაც ყველა სიძნელე რომც დაიძლიოს და მეწარმეებიც გაერთიანდნენ და ცოდნაც მოოიპვონ, მაინც ძნელი დასაჯერებელია, რომ საჭირო კაპიტალის მობილიზება მოახერხონ დამოუკიდებლად საქართველოს ბაზარზე. ან უცხოელი პარტნიორების ჩართვა მოუწევთ, ან სახელმწიფოს დახამრება.

  17. ქართული ფირმები ჩვენივე სამინისტროების მიერ ჩატარებულ ტენდერებში რომ აგებენ ეს იმის ბრალია ხშირად, რომ უახლეს ტექნოლოგიებს არ ფლობენ და უცხოელები ამაში ჯობნიან. (მაგალიტად გზების დაგების ტენდერებში თუ სხვა). არ ჯობია სხვებზე ფულის გადახდას ეკონომიკის სამინისტრომ შეისყიდოს ჩვენთვის საჭირო ტექნოლოგიები და საქართველოში ამ დარგებში მოქმედ ფირმებს ჩაუტარონ ფასიანი, ან უფასო ტრეინიგები? დაეხმარონ ახალი ტექნოლოგიების ათვისებასა და ახალი მანქანეა დანადგარების შეძენაში? მერე ხომ ქარატული ფირმებიც შეძლებენ ხარისხიანად სამუსაოს შესრულებას და შეიზლება მერე უცხო ვეყნებშიც კი მოიგონ ტყენდერები. სწორედ ტექნოლოგიებია რაც ქართულ ეკონომიკას ჭირდება. ესაა ერთერთი მნიშვნელოვანი ფაქოტორი რის გამოც ქართული ეკონომიკა არ მუშაობს და მხოლოდ ერთიდა იგივე დარგებში ბუქსაობს, ან ვიტარდება ძალიან ნელა. რადგანაც ახალ ტექნოლოგიებზე წვდომა და ცოდნა არ გვაქვს.

  18. უხეშად წარმოიდგინეთ, რომ რაღაცეების შექმნას ჭირდება ოთხი ელემენტი: მიწა, ცეცხლი, წყალი და ჰაერი. თითქოს ყველაფერი აქვს ჩვენს ეკონომიკას, მარა სინადმვილეში ქართულ ეკონომიკას არ აქვს ჰაერი(ფიგურალურად რომ ვთქვათ), აქვს მარტო დანარჩენი სამი ელემნტი. ჩვენ გულომდგინედ ვურევთ ამ სამ ელემენტს და ველოდებით როდის შეიქმნება აქედან ახალი საწარმოები. ის სამი ელემნტი იოლად ჩანს , ხოლო ჰაერი უხილავია და ჩვენი ეკონომისტები ვერ ამჩნევენ, რომ ეკონომიკას სწორედ ეს მეოთხე ელემენტი აკლია და რაც არ უნდა იწვალონ ეკონომიკა ვერ დაიქოქება და ახალი საწარმოების შექმნას ვერ შეძლებს. ეს ჰაერი კი არის ახალი კონკურნეტუნარიანი ტექნოლოგიები და ისეთი ადმინისტრირებადი გარემო, როცა აქციონერები ვერ მოახერხებენ ერთმანეთის მოტყუებას და მოგების დამალვას. განსაკუთრებით წვრილი აქციონერების უფლებები უნდა იყოს საიმედოდ დაცული. ამის მერე ძალიან გაიოლდება ახალი საწარმეობის შექმნაც და მართვაც.
    ამერიკულ სახელმძღვანელოებში განხილულ მარტივ მოდელებში კი ბუნებრივად იგულისხმება, რომ მსოფლიოში არსებული ყველა ტექნოლოგია ყველაზე იოლად ხელმისაწვდომია და ამავე დროს ყველა წვრილი აქციონერების უფლებები ისეა დაცული, რომ მეწარმეებს აზრადაც კი არ მოსდით ერთმანეთის მოტყუება და მათ საფიქრებელი მარტო ეკონომიკური ეფექტურობა აქვთ და არა ერთმენთის მოტყუება, თუ ადმინისტრირების პრობლემები.
    სამაგიროდ ჩვენს ეკონომისტებს კი აზრადაც არ მოსდით დაინახონ (ჰარივით) ეს მარტივი განსხვავება ამერიკულ სახელმძღავნელოებში აღწერილ მარტივ და იდეალიზებულ მოდელებსა(რომელიც ბუნებრივადაც ახლოსაა ამერიკულ სინამდვილესთან. მათთვის ის დაშვებები საკამოდ რეალურია რაც იქ ფარულად იგულისხმება, ფიზიკის მოდელები რომ გესწავლათ როდესმე მიხვდბოდით უკეთესად რას ნიშნავს მოდელებში დაშვებები და რას ნიშნავს მარტივი მოდელები. ამერიკელები ამ საკითხებზე არ ამახვილებენ ყურადღებას, რადგანაც სულ რომ არაფერი თქვან ამაზე ეს ისედაც რელობაა მათთვის და დამატებით განსაკუთრებული ყურადღების გამახვილება აზრადაც არ მოსვლიათ ამერიკელი მკითხველისათვის. ამაზე ხაზგასმა კი ჭირდება ჩვენს მკითხველს. ეს კი აზრადაც არ მსოვლია ჩვენ ეკონომისტებს არ ცოდნის გამო) და საქართველო სინამდვილეს შორის. აი ამიტომაც გვერხევა და ვერ მივაგენით განვიტარების სწორ გზას. თუმცა ამ სწორი გზის მიგნების მერე კიდე ამ გზის სწორად და ეფექტურად გავლაა საჭირო და ამ გზის სწორად გავლას ცოდნა სჭირდება.

  19. ზემოთ ტქმულის პრაქტიკაში გატარების მერე, მაინც უნდა გვახსოვდეს, რომ საქართველოს სინამდვილეში მაინც ვერასდროს ვერ შექიმნება ისეთი სიტუცაია, როცა მეწარმეებისათვის სწრაფად და იოლად ხელმსიწვდომი იქნება მსოფლიოში შექმნილი უახლესი ტექნოლოგიები. არადა ტექნოლოგიებს მხოლოდ მაშინ მაოქვს დიდი მოგება როცა იგი ახლია. ანუ არი აქვს იმას თუ რამდენად სწრაფად ხელმისაწვდომი იქნება უახლესი ტექნოლოგია ქართველი მეწარმეებისათვის. მთელს მსოფლიოში უახლესი ტექნოლოგიების მოძიება არ იქნება იოლი, მით უმეყტეს რომ იგი თავიდან გასაიდუმლოებულიც იქნება და ძნელი ასათვისებელიც. ამიტო ამ საქმეში მუდმივად უნდა გაუწოოს დახამრება სახელმწიფომ მეწარმეებს. ამიტომ აჯობებს თუ შეიქმნება რაიმე მუდმოვ მოქმედი ორგანო, რომელიც მოწოდებული იქნება ამ საკიტხების გადასაჭრლად. თუმცა ალბათ ძალიან საკამთო იქნება ასეთოი ორგანოს ეფექტურობა, რადგანაც მათ შეიძლება არ ქონდეთ ამისი დაინტერესება, ამიტომ უნდა იქნას მოფიქრებული რაიმე დაინეტრესების სწორი მექანიზმი.

  20. რაც უფრო დრო გადის მით უფრო მეტად რთულდება და მით უფრო მეტად ძვირდება ახალი კონლკურენტუნარიანი ტექნოლოგიების ყიდვა და ათვისება. არადა თუ კონკურენტუნარიან ტექნოლოგია არ შეიძინე ვერ აწარმოებ კონკურენტუნარიან პროდუქტს, რომელიც შეიძლება უცხოურ ვალუტაზე გაყიდო უცხოეთს ბაზრებზ და დააბალანსო სავაჭრო ბალანსი. უამისოდ სავაჭრო ბალანსი სულ უარყოფითი იქნება და ვალუტის დაჭრა სულ უფრო გართულდება.
    ასე რომ კერძო პირებს სულ უფრო გვაუჭირდება საჭირო რაოდენობის ტანხების მობილიზება (მით უმეტეს ღარობ ვეყანაში), ასევე გაუჭირდება საჭირო ტექნოლოგიის მოძიებაც, იგი მისთვის საკმაოდ ძვირი დაჯდება (მოძიება) და ამვე დროს გაუჭორდება ამ რთული ტექნოლოგიის ათვისბა. ზოგჯერ ტექნოლოგია იმდენად რთულდება, რომ განსაკუთრებულ მომზადბას მლოითხოვს მუშაკის, ან ზოგჯერ საჭირო ხდება რამდენიმე ადამიანის ცოდნის გაერთიანება. ასე რომ რაც დრო გავა მით უფრო მეტად გაუჭორდება კერძო ბიზნესს ამ ამოცანის გადაჭრა. რაც უფრო ჩამორჩენილი იქნება ქვეყანა ტექნოლოგიებს მით უფრო მეტად სათუოა, რომ ეს პრობლემა დამოუკიდებლად გადაჭრას კერძო ბიზნესმენებმა.

  21. ხომ არ იქნება კარგი, რომ ბანკებს მიეცეს უფლება შექმნას და ფლობდეს ისეთი საწარმოებს, რომლითაც მანამდე საქართველოში არ არსებულ ტექნოლოგიების შემოტანა მოხდება, ან ისეთი პროდუქციის წარმოების ათვისება, რომელიც ჯერ არ იწარმოება საქართველოში, ან თუ იწარმოება ძველი ტექნოლოგიებით, მაშინ მათი განმაახლებელი ტექნოლოგიების შემოტანა მოხდება. როგორც ცნობილია ბანკების მიერ საწარმოთა აქტივების ფლობა ამახინჯებს ბაზარს და მის მფლობელობაში მყოფ კომპანიებს სხვებთან უპირატეს მდგომარეობაში აყენებს, რის გამოც ბაზარი ხდება არასამართლიანი და ხდება რესურსების არაფექტური დაბანდება, მარა როცა ჯერ არ არსებული ტექნოლოგიები, ან საწარმოები შემოაქვს ბანკს, ამ დარგში ხომ ისედაც არ არის ადგილობრივი წარმოება და ბაზარიც მხოლოდ უცხოურ პროდუქციას უჭირავს, ასე რომ ამ შემთხვავში და ამ დარგებში მე მგონი ვერც ვერაფერს დაამახინჯებს ბანკები და არც არაფერს გააფუჭებს. თუმცა მერე დაახლოებით 10 წლის გავლის შემდეგ იგი ვალდებული უნდა გახდეს, რომ ეს საწარმოები გაყიდოს როგორც სააქციო საზოგადოებები და გაუშვას დამოუკიდებლად ბაზარზე. კარგად მოსაფიქრებელია ეს და შეიძლება პატარა ექსპერიმენტის სახით საპილოტე პროექტების გაშვებაც. თუ არ გაამართლებს მერე ისევ ავკრძალოთ.
    საქმე იმაშია, რომ ახალი ტექნოლოგიების მოძიებას და ათვისებას საკმაოდ დიდი ტანხები ჭირდება და კადრების მოძიება. ბანკები კი ამ თანხებს ისედაც ფლობენ და ზოგჯერ ჭარბი ფული რაში ჩადონ არც იციან. იმდენად ერთფეროვანი პროექტები შედის დასაფინანსებლად, რომ ის საწარმოები ძალიან მაღალ კონკურენციაში არიან ერთმანეთთან და ლუკმა პურს ართმევენ ერტმანეთს. რის გამოც ამ პროექტების დაფინასება (დაბალი მოგების მარჟის გამო) მაღალ რისკიანია. თვითონ ბანკები თავისით ვერ ხვდებიან, რომ გაამრაველფეროვნონ ქართული წარმოება და ტექნოლოგიები, რომ თვითონვე გამოისწორონ ბაზარი. ამიტომ ხომ არ აჯობებს ვუკარნახოთ და თან საკანონმდებლო ბაზაც შევცვალოთ ისე, რომ მათ ამისი საშუალებაც მიეცეთ და ინტერესიც გავუჩინოთ ახალი ტექნოლოგიების შემოტანის. მოკლედ იქნება რაიმენაირად ჩავრთოთ ბანკები უცხოეთიდან საჭირო ტექნოლოგიების მოძიებისა და ჩამოტანის საქმეებში. ასეთ შემთხვაში მემარჯვენეები ნაკლებ წინააღდეგობას გაწევენ, რადგანაც ეს მტავრობის ხელით კი არა კერძო სექტორის ხელით მოხდება.
    უნდა მიეცეთ ბანკებს უფლება რომ მათი აქტივების მცირე წილი, ვთქვათ 30%-მდე შეიძლება ქონდეთ აესეთ საჭირო აქტივებში და საექსპორტო დარგებში.
    მე მგონი კარგი აზრი მომოვიდა, მარა სააქციო საზოგაოდებების და ბირჟების განვიტარება მაინც აუცილებელია. ეს საქმე ბოლო-ბოლო მაინც ამ ფინანსურმა ინსტიტუტებმა უნდა აიღონ თავის ტავზე და არა ბანკებმა. იმისათვის, რომ სააქციო საზოპგადოება და ბირჟები უკეთ ამოქმედდეს საჭიროა წვრილი აქციონერების უფლებები იქნას საიმედოდ დაცული და მოგების გადასახადი იანაგრიშებოდეს კორექტუალდ მტესლ ქვეყანაში, რომ წვრილ მეწარმეს არ ეშინოდეს, რომ მოგებას დაუმალავენ მსხვილი აქციონერები, ან სხვა გზით დაჩაგრავენ მას. მაშინ შესაძლებელი იქნება ქვეყანაში არსებული წვრილი ტანხების ერთად ტავმოყრა და დიდ მსენებლობებისაკენ მიმართვა.

  22. სახელმწიფოს მიერ შექმნილი საწარმო გაყიდვის მერე შეიძლება მსხვილმა აქციონერმა (თუ ნაწილ-ნაწილ გაიყიდა როგორც სააქციო საზოგდოება. სწორედ ასეთი ფორმის საწარმოებს განვიტარებაა კარგი, რომ წვრილი ინვესტორებიც ჩაერთონ ქვეყნის ეკონომიკაში და საწარმოების მშენებლობაში. წინააღმდეგ შემთხვეავში ქვეყანა მარტო ოლიგარქებს დარჩებათ და ყველაფერს ბევრად უფრო იაფად იყიდიან ვიდრე უფრო დიდი კონკურენციის შემთხვევაში იყიდიდნენ წვრილი აქციონერების მხრიდან. ქვეყანაში იქნება მეტი სოციალური უტანასწორობა და მუდმივი სოციალური დაძაბულობები. ასევე ეს კარგია საფონდო ბირჟის განვითარებისათვის და უცხოური ინვესტიციების მოსაზიდად. ჩვენი რეგიონიდან კაპიტლი შემოვა ქართულ საწარმოებში ზოგიერთი საწარმოს აქციების ნაწილის შესასყიდად და ამითი მოხდება ამ რეგიონის კაპიტალის საქართველოში მოზიდვა), ხელოვნურად გააკოტრონ, რომ მერე წვრილი აქციონერებისაგან დანარჩენი აქციები იაფად შეისყიდონ და მტელი საწარმოც და მოგებაც მარტო მათ დარჩეთ. ამიტომ საინტერესოა ამერიკისა და დასავლეთის გამოცდილება, თუ როგორ იცილებენ მსგავს პრობლემებს თავიდან.(ერთერთი და აუცილებელი ვიცი რომ არის წვრილი აქციონერების დაცვის კანონის მიღება, მარა ამავე დროს თუ ამ კანონის გატარება არ უზრუნველყო სახელმწიფომ ისე აზრი არ აქვს. ასევე უნდა იყოს უზრუნველყოფილი მოგების კორექტულად დათვლა, მარა როგორ უნდა ვიყოთ დარწმუნებული, რომ მენეჯერი კეთილსინდისიერია და არ ცდილობს საწარმოს ხელოვნურად გაკოტრებას? ზოგჯერ ამას დიდი ვალები, რომ არ გადაიხადონ მაშინაც აკეთებენ მსხვილი აქციონერები და მენეჯრები და ტავს გაკოტრებულად აცხადებენ) რა სტიმულები აქვთ ამისათვის?
    თუ სახელმწიფოს ხელშჲ დიდხანს დარჩა საწარმო, მაშინ მომდევნო ახალი კორუმპირებული მტავრობის პირობებში ახლად შექმნილ საწარმოებს ყველას ხელოვნურად გააკოტრებენ ბიუროკრატები, რომ თვითონ ჯართის ფასად ჩაიგდონ ხელში და მერე საწარმო ნაწილებად გაყიდიან საზღვარგარეთ, რომ უცებ მოახდინონ მისი რეალიზება, რომ მერე მომავალმა მთავრობამ უკან არ დაბრუნებიოს ის უკანონოდ ჩაგდებული ქონება. ასე ხდებოდა რუსეთშიც და საქართველშიც . ასეთი მავნებლური მეთოდებით გამდიდრდნენ უცებ რუსი ოლიგარქები. თუ ამის საწინააღმდეგო მეთოდი არ იქნა მოფიქრებული, წინა მტავრობის ნაწვალებს მომდევნო კორუმპირებული მტავრობა სულ წყალს გაატანს.

  23. მიშას დროს ინფრასტრუქტურულ პროექტებში ზედემტად დიდი ფული ნიყრებოდა. რა საჭირო იყო ეკონომიკისათვის ამდენი ასაფრენი ბილიკი (რომელსაც ადარებენ ეკონომისტები ინფრასტრუქტურას ქვეყნის ეკონომიკისათვის), როცა თვითმფრინავი სულ ერთი ცალი გვყავდა? ანუ რად გვინდოდა ანაკლიის ნავსადგურში და ფოთის პორტში ფულების გადაყრა, როცა ჯერ ფოთისა და თბილის, ან ქუტაისის აეროპორტები არ იყო დატვირთული. ტყუოლად და არაფერქტრუად იყრებოდა ფულები ამ პროექტებში და მერე პრობლემა გახდებოდა მათი ამუშავება, გრძნობდნენ რა ამას თვითონ ნაცებიც ამიტომ ცდილობდნენ ამ პროექტების გამართლებას იმით, რომ საქართველო სატრანსპორტო ჰაბად უნდა ვაქციოთო. არადა უმჯობესია ადგილობრივი წარმოების განვიტარებაში ცაედოთ ეს ფული და როცა წარმოება ისე განვიტარდებოდა რომ არსებული ინფრასტრუქტურა აღარ იქნებოდა საკმარისი მაშინ დაგვეწყო მათი ამუშავება. ეს უფრო ეფქტრუი იქნებოდა, თორემ ავაშენებდით ამ პორტებს და მერე მათი უსაქმოდ შენახვა გაგვიხდებოდა პრობლემა და ხარჯიანი. ამიტომ მაგალიყტად ჯობდა ჯერ ანაკლიაში ალუმისი საწარმო აგვეშენებია და კიდე სხვა საწარმოები და როცა მათი ნაწარმის საზღვარგარეთ გატანის პრობლემა დადგებოდა მაშინ მოგვემზადებია ანაკლიის პორტიც. ასე უფრრო ეფექტური იქნებოდა ჩვენი მწირი კაპიტალის ხარჯვა და არც ახალი პრობლემები დაგვიდგებოდა აშენებული პორტების დატვირთვის. ამ ინფრასტრუქტურული პროექტების მშნებლობა კი შექმნიდა შთაბეჭდილებას პირველ ეტაპზე ეკონომიკის გამოცოცხლების, მარა მერე ისევ სტაგნაცია მოხდებოდა.

    • ინფრასტრუქტურულ პროექტებს უცხოელი ეკონომისტები ადარებენ თვითმფრინავის ასაფრენ ბილიკს. ჰოდა რად გვინდოდა ამდენი ასაფრენი ბილიკები, როცა ამდენი ნაწარმი არ იყო ქვეყანაში, რომ ამდენი ასაფეენი ბილიკი დაგვჭირვებოდა მათი უცხოეთში გასატანად.

      • ასე რომ საჭიროა თანამიმდევრულობა, თორემ თავის დროზე ინფრასტრუქტურაც საჭიროა და აუცილებელი.

      • ამერიკაში დიდი დეპრესია მართლაც ინფრასტრუქტურული პროექტების გაძლერებული მშნებლობით დაძლიეს. ეს იყო კეინსის შეთავაზება, მარა მაშინ ამერიკაში ბევრი თვითმფრონავი იყო, უბრალოდ ისინი არ დაფრინავდნენ, რადგანაც მგზავრები არ ყვადთ. ეს ფიგურალურად რომ ვთქვათ. ანუ მაერიკასი მაშინ საწარმოო საშუალებები კი იყო, მარა მოტხოვნის არ არსებობი გამო, ისინი გაჩერებულები იყვნნე და არაფერს აწარმოებდნენ, მაშინ როცა თუ მოთხოვნა გაჩნდებოდა მაშინვე შეეძლოთ ამუშავება. ჩვენს შემთხვვეაში კი საწარმოო საჺშალებბი არ გავქვს, ანუ ფაქტიურად არ გვაქვს საწარმოები, ამიტომ ზედმეტად გართობა ინფრასტრუქტურის პროექტებით არაა სწორი. მართალია ინფრასტრუქტურის მშნებლობა აამოძრავებს ფულს, გაზრდის მშპს-ს მარა როგორც კი შეჩედრება ამ ინფრასტრუქტურის მშენებლობა, მაშინვე გაჩერდებიან ისინი და ფულის ბრინვაც შეწყდება. მერე ამ აშენებული აეროპორტებისა და ნავსადგურების შენახვა ხარჯიანი და წამგებიანი აღმოჩნდება და იძულებული გახდება მტავრობა, რომ ისინი იმაზე იაფად გაყიდონ ვიდრრ აშენბა დაუჯდათ, რადჰაანც მისი შენახვა უფრო მეტ ხარჯებტან იქნება დაკავშირებული. ამიტომ ჯობია ზემდეტად გართობას ინდრასტრიუქტურული პროექტებით,ჯობია ის ფული საწარმოების მშნებლობისაკენ მიიმართოს. ეს უფრო ეფეტური იქნება. მერე კი როცა საწარმოები მოიმატებს, პარალელურად ვაშენოთ ინფრასტრუქტურა და ვავიტაროთ. ამერიკას ბევრად უკეთესი საწყისი პიროები ქონდა ვიდრე ჩვენ გვაქვს და მისი ეკონომიკის ამუშაოვება უფრო იოლი იყო, ვიდრე ჩენი ეკონომიკის, რადგანაც ჩვენ საერთოდ არ გავვს ეკონომიკა, რადგანაც მისი ობიექტები საწარმოები არ გვაქვს. ასე რომ ჯერ საწარმოებია ასაშენებელი და მერე შეიძლება მივუახლოვდეთ იმ მოდელებს რომელიც ამეიკულ სახელმძღვანელოებშია და მერე შეიძლება მოხდეს ისე საქართველოში, როგორც მაგათ წიგნებშჲ წერია.

  24. კომპანია apple შექმნის პრეცედენტი უნდა იყოს იმის მაგალითი თუ როგორი უნდა იყოს საქართველოშიც სამეწარმეო პირoბები, რომ საწარმოები ტავისით შექმნას.
    აი ესაა სწორედ ის რაზეც მე ვწერ. სტივ ჯობს ქონდა ხელმისაწვდომობა უახლოეს ტექნოლოგიაზე. ანუ ქონდა ცოდნა, მაგრამ არ ქონდა საწყისი კაპიტალი. ჩვენთან მაშინვე ბანკს ეცემოდნენ. მაგრამ სტარტ აფები და ახალი საწარმოები როგორც ადრე ბევრჯერ ავღნიშნე არ იწყება ბანკებით. ბანკები მარტო წარმოების გაფართოებისათვისა ხელსაყრელი და არა ახალი საწარმოს დასაფუძნებლად. ამ ცოდნის მქონე ჯგუფმა მოიზიდა ფულიანი ადამიანები. და ასე შეიქმნა ეს საწარმო.
    აი ამას ვიძახი. ჩვენ არ გავქვს წვდომა ტექნოლოგიებზე, ის რომა სეთი ტექნოლოგია ამერიკაშია არ ნიშნავს, რომ იგი იოლად ხელმისაწვდომია ჩვენი მეწარმეებსიათვის. სანამ იგი საქართველოში არ ჩამოვა და აქ არ გაჩნდებიან ამ ტექნოლოგიების მცოდნე ადამიანებ (პრაქტიკულად მცოდნე და არა სალექციო აუდიტორიებში), მანამდე ის ახალი ტექნოლოგია ქართველი მეწარმეებისათვის არ არის საკმარისად კარგად ხელმისაწვდომი.
    ამის მერე საქართველოში უნდა შეიქმნას ისეთი პირობები, რომ პოტენციურ ინვესტორს, რომლის დარწმუნებაც მიახერხა ამ ტექნოლოგიის მცოდნე ადამიანმა რომ ეს მომგებიანი საქმეა, არ უნდა ედარდებოდეს, რომ იგი მას მოატყუილებს და მოგება მოუტეხავს.აი სწორდ ამ პირობების შექმნაა საჭიროა ჩვენთან რომ საწარმოები ავტო,მატურ რეჟიმში იქმნებოდეს ტავისით. ამისათვის კი შესასწავლია თუ როგორ არის მოწყობილი ამერიკაში სამეწარმეო გარემო, რომ მეწარმეები და ინიციატივიანი ხლხი ასე ენდობა ერთმანეთს.

  25. დღეს საქართველოში თუ რამე მსხვილი კომპანიაა, თითქმის ყველა დაკავშირებულია რომელიმე ბანკთან. ეს იმით აიხსნება, რომ ბიზნესის წამოსაწყებად საჭირო მსხვილი თანხის მოძიება სწორედ იმ ბიზნეს ჯგიფებს შეუძლიათ, რომელბიც ბანკებთან არიან დაკავშირებული. მსხვილი ბიზნესისათვის მსხვილი კაპიტალია საჭირო, რომლის მობილიზების საშუალება დღევნდელ რეალობაში საქართველოში მარტო მათ შეუძლიათ ვისაც კავშირები აქვთ ბანკებთან.
    თუ ასე გაგრძელდა მომავალში ბიზნენსი წარმოების საშუალება მხოლოდ იმ ჯგუფებს ექმებათ ვისაც ბანკებთან აქვთ კავშირები, რაც დაარღვევს სამართლიანი კონკურენციის პრიციპებს, დაამახინჯებს ბაზარს და გამოიწვევს რესურსების არაფექტუ განლაგებას ბიზნესში. ეს როკ არ მოხდეს სწორედ ამიტომ ეკრძალებათ ბანკებს არაპროფილური კომპანიების აქციების ფლობა. რადგანაც ასეთ დროს ბანკთან დაახლოებულ კომპანიას სხვებზე უკეთ მიუწვდება ხელი მსხვილ თანხებთან, რიტაც ახერხებს სხვებზე უპირატესობა მოიპოვოს და მიიღოს გარკვეული კონკურენტული უპირატესობა სხვა უპატრონო ბიზნესმენბთან შედარებით. საბოლოოდ ასეთ პირობებში ბანკები ასეთ უპატრონო ბიზნესმენებს განდევნიან ბაზრიდან და მხოლოდ ბანკებთან დაკავშირებულ ჯგიფბს ექნებათ შესაძლებლობა აწარმოონ მსხვილი და საშუალო ბიზნესი. სხვებს მარტო წვრილი ბიზნესი დარჩებათ და იქ იმხელა იქნება კონკურენცია, რომ ძალიან ხშირი იქნება გაკოტრბები და უმცირეს მარჟებზე ოპერირება, რაც ზრდის ამ წვრილი მეწარმმებისათვის რისკებს და მძიმე მდგომარეობაში აგდებს. სწორედ ეს მდგომარეობაა ამჟამად საქართველოში. მსხვილი და საშუალო კომპანიების შექმნა დღეს შეუძლიათ მარტო ბანკებთან დაკავშირებულ პირებს და არავის სხვას. ეს არასამართლიანია და არც ოპტიმალური.
    მეორეს მხრივ ახლა პირდაპირ რომ ავუკრძალოთ ბანკებს მონაწილეობის მირება ბიზნესში და არაპროფილური საწარმოების აქციების ფლობა, მაშინ მოხდება ისე რომ კიდე უფრო შეჩერდება განვიტარების ტემპები, რადგანაც დღეს საქართველოში არ არსებობსბსხვა მექანიზმი რომლის მეშვეობიტაც შეიძლება წვილი ინვესტორრების გაერთიანება და მსხვილი კაპიტალის მობილიზება. ტექნოლოგიების არ ქონასთან ერთად სწორედ ეს პრობლემაა ნომერ პირველი პრობლემა რაც აფერხებს საქართველოში ახალი საწარმოების შექმნას. ამიტომ სანამ არ იქნება კარგად მოფიქრებული და შემუშავებული ის საშუალებები თუ როგორ შეიძლება მოხდეს წვრილი ინვესტორებსი გაერთიანება და მსხვილი ტანხების მობილიზება შეიძლებ ცოტა ხნით ღირდეს კიდეც თავის შეკავება ბანკების არაპროფილურ საწარმოების ფლობის აკრძავისაგან. კარგად უნდა იქნას შესწავლილი ამეიკის და სხვა ქვეყნების მაგალითები, თი რგორ ახერხებენ ისინი ამას. ზემოთ მიწერია ჩემი ვარაუდები თუ როგორ უნდა მ ოხდეს ეს და როგორ უნდა აშენდეს ქართყლი საფინანსო სისტემა, რომ ამან უზრუნველყოს ახალი მსხვილი კომპანიისათვის საჭირო რესურსების მობილიზება დამოუკიდებლად. უნდა მოვიფიქროთ რა ფინანსური ინსტიტუებია ამისათვის საჭირო და რა რეგულაციები. სწორედ ესაა მთავარი პრობლემა დღევანდელი ქართული ეკონომიკის. რამდენიმე ვარიანტი მაქვს ზემოთ აღწერილი, მარა სხვა ქვეყნების გამოცდილება არის კიდე შესასწავლი უფრო დაკვირვებით.

    • ზემოთ არაერთხელ დავწერე, რომ ახალი ფირმების შექმნა საბანკო კაპიტალით არაა სწორი და გამართლებული მეთქი და ამისი რამდენიმე მიზეზია. ერთერთი ზემოთ უკვე ვთქვი. მეორე კი ისაა, რომ სტარტაფებში ფულის ჩადება ზრდის საბანკო რისკებს და ამცირებს ბანკების ლიკვიდობას. რაც დაუშვებელია. ჩვენთან კი მოსახლეობას ჯერ კიდე გონია, რომ ბანკებმა უნდა დაეხმარონ ახალი ბიზნესის დაწყებაში. ბანკი მარტო არსებული ბიზნესის გაფართოებსიათვის არის ეფექტური და უპრიანი. აი აქ გვაქვს მტავარი ცავარდნა და ვერცერთი გამოტაყვანებული და ცნობადი სახე ეკონომისტი ვერ ხვდება ამას.

  26. ძალიან სინტერსოა ფირმების ეიფლისა და დელის შექმნის სიტორიები. იგი გვიჩვენებს თუ როგორ შეიზლებ ამერიკაში ახლი ბიზნესების წარმოება ისე რომ არ ესინაით რომ მივა ხელისუფლება და ამ ახალ წამოყებას ჩაახრჩობს, რომელილემ ბოღმა ბიუროკრატი. გასაგებია, რომ ამერიკაში არის მეტი შესაძლებლოებები, მეტი კაპიტალი, ყველაზე იოლად ხელმისაწვდომია უახლეის ტექნოლოგიები, აქვს ყვეალზე დიდი ბაზარი. ეს ყველაფერი ძალიან დიდი უპირატესობებია აემიკსი (გეოპოლიტიკურ მდებარეობაზე არაფერს ვამბობ). მარა როგორც ცან კიდე ის უპირატეობა აქვს, რომ ძალიან იოლად შეიძლება ახალი რამის წამოყება ისე რომ არავინ არაფერს შეგიშლის. სწორედ მაგის მაგალითია კომპანია დელის შექმნა. 19 წლის ბიჭ სსწავლა მიუტოვებია და კომპიუტერების აწყობა დაიწყო. საწყისი კაპიტალიტ 1000 დოლარი. ჩვენთანაც ბევრმა დაიწყო, მარა ამხელა გასაქანს ვერ მიაღწიეს. გასაგებია, რომ იქ დიდი ბაზარია და წამოყებაც იქ ყველაზე ახალი იყო, მარა მაიჯც 26 წლის ბიჭი ისე გახდა მიალრდერი, რომ არავის უცდია მისი ბიზნესის დახრჩობა, რატომღაც ევროპაშიც კი არ არის ასეთი თავისუფლება და რატომღა ევროპაშიც კი ვერ იბადება ახალი წამოწყებები დაკმპანიები ასე იოლად, მით უმეტესე ვერ იზრდებიან ისე სწრაფად სოკოებივით როგორც ამერიკაში. გასაგებია, რომ ამერიკას ზემოთ ჩამოთვლილი ბევრი უპირატესბოა აქვს, მარა მე მგონი მაინც ევროპა უფრო ბიუროკრატიული და ნაკლებად თვისუფლი შემოქმედებისათვის ვიდრე ამერიკა. არ ვიცი კიდე მენტალიტეტის ამბავიცაა თუ არა. რუსი გეოპოიტიკოსბი ამიტაც ხსნიან, მარა მაინც სიტუაცია უნდა იყოს ამერიკაში სხვანაირი. ეს არის შესასწავლი და დასაკვირვებელი.

  27. მე როცა მემარცხენეობაზე და სახელმწიფოს მ ხირდან ეკონომიკაში ჩარევაზე ვსაუბრობ, ვგულისხმობ ხელისუფბეოსბ მხრიდან ბიზნესების და მეწარმების დახამრებას და ხელშეწყობას, და არა დამატებიტ რეგულაციებსა და დაბრკოლებებს. მე მხოლოდ იმას ვამტკიცებ, რომ სახელმწიფოს დახმარებისა და ხელსეწყობის გარეშე ბიზნესი ტავისით ამ მდგრადი და არახესაყრელი წონასწორობიდან ვერ გამოვა, თუ ხელისუფლება არ მიეხმარა, მას გარკვეული სირთულეების დაძლევაში. ზოგს კი შეიძლება ეგონოს, რომ მე ფირმების სახელმწიფოს მხირდან მართვას და რეგულაციებს ვგულისხმობ, თუმცა საწყის ეტაპზე და მსხვილი მაღალ ტექნოლოგიური საწარმოების მართვა შეიძლება უპრიანიც კი იყოს კერო შემთხვევებში. მხოლოდ მსხვილი და რთული ობიექტების სამრთავად. ამ დროს შეიძლება საჭირო გახდეეს ხელისუფლების დახამარება.

  28. იმის გამო, რო სქართველოში არაა საკამარისი ვალუტა, ამიტომ უნდა მოვიქცეთ შემდეგნაირად.
    მას შემდეგ რაც დავდაგენთ თუ რა საწარმოების აშენებას აქვს აზრი საქართველოში და რომელბია პერსპექტიული, რომლისათვის იქნება იოლად მოსაძიებელი გასაღების ბაზრები (თავიდან იოლად რომელ ბაზარზეც გავალთ იმაზე უნდა ვიმუშაოთ) იმ საწარმოებისათვის ასაშენებელი უცხოაური ვალუტა მუდმივად ძნელი მოსაძიებელი იქნება ჩვენში,. ამიტომ როგორც სტიგლიცი წერს ჯობია მოვიქცეთ ასე (რომ სავალუტო ფონდებიდან და სხვა გლობალური ფინანსური ინსტიტუებიდან არ ავიღოთ სესხი, რადგანაც მათ შეუძლაით მერე პოლიტიკური კაბალა დაგვადონ), ავდგეთ მოვიძიოთ ფირმა რომელსაც შეუძლია შესაბამისი საწარმო ააშენოს. მივცეთ მას შეკვეთა და გადავუხადოთ წინასწარ ვთქვათ 20 % თანხის, გირაოში ჩაუდოთ ის საწარმო რომელსაც თვითონ ააშენებს და მერე ნელ-ნელა დავუფაროთ სესხი. დაახლოებიტ ისე როგორც ახალი ბინის ყიდვაზე გასცემენ იპოთეკურ სესხებს ბანკები. ასეთ შემთხვევაში დაგვჭირდება 5-ჯერ ნაკლები ვალუტა. ის ფირმაც უზურნველყოფილი იქნება იმ საწარმოთი, რომელსაც თვითონ ააშენებს და ამიტომ ააშნებს კეთილსინდისერად. ამასთან ერთად სტიგლიცი ამბობს, რომ კომპანიებმა ოღონდაც რაიმე დაკვეთა იშოვონო და თავის მომსახურე ბანკთან სესხს თვითონ გაიჩალიჩებსო. ამდენად ჩვენ უშუალოდ უცხოური ბანკის დაჟე კერძო ბანკის სესხიც კი არ გვექნება, ხოლო კერძო კომპანიებს კი საერტაოშიროს ბაზრებზე იდმენი ბერკეტები არც გააჩნიათო და თუ სესხ ვერ გადუხდი, თვითონ უფრო მეტ პრობლემებში ჩავარდება ვიდრე სესხის ამღები ხელისუფლებაო. ასეთ ეშმაკობებსაც გვასწავლის დტიგლიცი, თვითონ მსოლფიო ბანკის ვიცე პრეზიდენტი, რომელმაც კარგად იცის თუ რამხელა ბერკეტები ქვს ამ ფინასნურ ინსტიუებს განვიტარებადი ქვეყნების დასაკაბალებლად. ასე რომ აღებული უცხოური სესხი, ასეთნაირად ნაკლებ საშიში იქნება. გარდა ამისა ჩვენ შევეცდებით ეს სესხი ნელ-ნელა დავფაროთ იმ აშენებული საწარმოს აქციების ნაწილ-ნაწილ გაყიდვით და ამითი საფონდო ბაზარის განვიტარებასაც შეეწყობა ხელი.
    ასე რომ ეს სავალუტი შიმშისლი შეიზლება ასე დავძიოთ. თან არც რკინიგზის აქტივების გაყიდვ მოგვიწევს. საზოაგდოდ საგარეო ვალი უფრო საშიშოა ვიდრე საშინაო და არც ბიუჯეტს დეფიციტაი ძალიან საშიში თუ იგი საშინაო ვალებით იფარებაო, წერს მენქიუ, რადგანაც მშპპ- მუდმივად იზრდება და ვალის ფარდობითი წილი მცირდებაო. ჩვენთან რომ სესხები დოლარებში არ იყოს, არც ვალუტის გაუფასურება იქნებოდა ასეთი კატასტროფა. ანუ დოლარიხზაციის პრობლემა უფრო მწვავეა, ვიდრე თვითონ ლარის კურში. ლარის კრუსს ავტომატურ რეჟიმში მ ოჰყავს ეკონომიკა წონასწორობაში, მარა ეს სესხები ახურებს და ქმნის ძალიან სერიოზულ პრობლემებს.
    მერე კიდე უცხოური ვალის ინფრასტრუქტურაში დახარჯვა არის სისულელე. ეს პროექტები არაა კომერციული და მას არშეუძლია იმ ვალის მოსახურება ტავისთავად. ის ვალი მერე სხვა პროექტებიდან უნდა დაიფაროს. ამიტომ თუ უცხოურ ვალს იღებ ჯობია იგი კომერციულ პროეტებში დახარჯო,ხოლო ინფრასტრუქტურა კი შიდა ვალებით ანვიტარო. აქ საშია ის რომ დიდ რაოდენობით ლარი გამოდის ბაზარზე და ლარის კურსი ვარდბეა. მარა დოლარიზაციის პრობ;ემა რომა რ იყოს, ამ მხრივ ხელი გევქნებოდა გახსნილი. ახლა კი ამ მიმართულებით ხელები გვაქვს შეკრული და არ შეგვიძლია შიდა ვალების ტავისუფლად აღება, რომ ინრფრასტრუქუტა შიდა ვალებით ანვიტარო, რომ ეკონომიკა სწრაფად გაიზარდოს და . ფული სწრაფად დატრიალდეს. აი ასე გვჭედავს დოლარიზაციის პრობლემა. თვითონ დოლარიზაციის პრობლემა ლარის სტაბილურ კურსტან არის დაკავშირებული და მოკლედ ჩაკეტილი წრე გამოდის. ამიტომ ასეთი წრიდან გამსოავლაი როგორც ცნობილია არ არსებოსბს ხოლემ ერთბაშად. ნელ-ნელა უნდა აკეთო ყველა მიმართუელბჲტ საქმე და ნელ-ნელა უნდა აფართოოოეს წრე. მერე პრობლემაც იჭრება ნელ-ნელა.

  29. ნეტა რა ბიზნესებია ამდენი ქვეყანაში, რომ ამდენი ბიზნეს ცენტრი შენდება? ან ამდენი სავაჭრო ცენტრები რად გვინდა? მერე კიდე ბაზარი უშეცდომოაო. იცით ეს რისი ბრალია? იმისი, რომ ბაზარის მოთამაშე ინვესტორებს საქართველოში პროექტებს შორის დიდი არჩევანი არ აქვთ და თუ ორი კაპიკი ფული გაუოჩნდა მისი დაბანდების ალტერნატივა მარტო ბიზნეს ცენტრი, ან სავაჭრო ობიექტია. ასე რომ ბაზარს აქვს ტავისი ჩავარდნები, თან ყველა ქვეყანაში თავისი საკუტარი სპეციფიკით. საქართველოში ბაზარს ეს პრობლემა იმიტომ აქვს, რომ აქ არ არის საკმარისი ცოდნა ტექნოლოგების და საინვესტიციო არჩევანი მცირე აქვს მეწარმეს და ინვესტორს. უცხოეთიდან ახალი ტექნოლოგიების შემოტანა კი ძვირია და რაც უფრო მტავრია, ძნელი. მარტო სიძვირეში რომ იყოს საქმე, მაშინ არაბი შეიხებიც მარტო ბიზნეს ცენტრების მშენებლობით არ იქნებოდნენ დაკავებულები და სხვა უფრო რთულ ტექნოლოგიებს გადაიღებდნენ, მარა მაგათაც მასეთივე მწირი არჩევანი აქვთ როგორც ჩვენ, მიუხეადავად იმისა , რომ ფულში იხრჩობიან. იაპონიას კი ძალიან ცოტა ფული ქონდა, მარა მტავრობის ჩარევით იქ მეწარმეებს მარტო მაშინ აძლევდნენ სესხებს, როცა ის იმ მწირე კაპიტას უახლეს ტექნოლოგიებში დებდა. თქვენ წარმოიდგინეთ კერძო ბანკების საქმიანობაშიც კი ერეოდა. ეს რომ აქ ვინმემ გააკეთოს ხომ გადაგვერიენ მემარჯვენე ფუნდამენტალისტები?! )
    ამერიკის და დასავლეთ ევროპის ქვეყნების ბაზრებს ეს პრობლემა არ აქვს, რადგანაც იქ ბევრად უფრო ხელმისაწვდომია ტექნოლოგოები. არიან ადამიანები ამ ტექნოლოგიების მცოდნენი, ან თუ ადამიანი არაა საკმარისი რთული ტექნოლოგიების ცოდნის დასატევად, მაშინ არიან ათეულობით წლების განმავლობაში წინ წასული მსხვილი კორპორაციები, რომლებიც ფლობენ ამ რთულ ტექნოლოგიებს ჯგუფურად და თუ ბაზარზე გაჩნდა საჭიროება ამ დარგებშ ახალი კაპიიტალის ჩადების, იქაური ბაზარი ამას უშეცდომოდ გააკეთებს. ეს პრობლემა არ არის განხილული არცერთ დასავლურ ეკონომიკის სახელმძღვანელოებში, იმ უბრალო მიზეზის გამო, რომ მათ ეს არ აწუხებთ ჩვენგან განსხვავებით. ჩვენთან კი ამ განსხვავებას ვერ მიხვდა ვერცერთი ე.წ. ეკონომიკის ექსპერტი.
    ამ პრობლემის გადასაჭრელად და ბაზრის ეფექტურობის ასამაღლებლად მნიშვნელოვანია, რომ ქვეყენაში იყოს მრავალფეოვანი ცოდნა ტექნოლოგიური და მრავალფეროვანი ტექნოლოგიები იყოს ხელმისაწვდომი, რომ ამ ფართო არჩევანიდან ბაზარმა ყველაზე საუკეთესო საინვესგტიცო პროექტი აარჩიოს.

    • მსხვილი კორპორაციები ძალიან მნიშვნელოვანი არიან. სწორედ ეგენი ინახავენ ყველაზე თანამედროვე ტექნოლოგოებს და ზოგჯერ მეცნიერული კვლევებიტაც კი ავიტარებენ, ან უკვეთავენ კვლევებს. გარდა ამისა მათ ყველაზე იიოლად შეუძლიათ საჭიორების შემთხვევაში მოიზიდოს დიდი რაოდენობის კაპიტალი, არა მარტო ადგილობრივი, არამედ მსოფლიოს ბაზრებიდნაც კი. ამდენ რამეს ვერ შეძლებს ვერცერთი საშუალო ზომის ფირმაც კი. ასე რომ ფაქტიურად მსხვილი კორპორაციები უნდა განვიხილოთ როგორ ბაზრის ერთგავრი ინსტიტუტი, რომელიც ატარებს ფინანსური ინსტიტის ფუნქიასაც და ამავე დროს უახლესი ტენოლოგიების შემნახველის ფუნქციას. ასე რომ უცხოელები რო, გვასწავლიან წვრილ დ საშულო ბიზნესს მიაწექითო, ამითი სულ მაჩანჩალები ვიქნებიტ და ამას გარდა ეს მათ აწყობთ კიდეც არც კონკურენტი ეყოლება და ტან თავისი მაღალტექნოლოგიური პროდუქტი რამეში ხომ უნდა გაგიცვალოს? ანუ შენც რაღაც თუ არ აწარმოე ისე მისი ეს მსხვილი და მაღალტექნოლოგუირი კომპანია აზრს კარგავს. თუ ვაჭრობაში წასართემვი არ გექნა რამე ისე რა აზრი აქვს ან ვაჭრობას და ან მათ კორპორაციებს?

  30. ჩვენთან ინვესტორები სანამ ინვესტირებას გადაწყვეტენ ჯერ ხელისუფლებისაგან ნებრათვას იღებენ და პირობას ადებინებენ, რომ ხელისუფლების მხრიდან არ ექნებათ ხელჲსშეშლა. მე ვერ წარმომიდეგნია, რომ ამერიკაში რომელიმე ინვესტორს ჭირდებოდეს ამერიკის პრეიზიდენტთან,ან ქალაქის მერთან შეხვედრა და ნებრათვის აღება, რომ ბიზნესი დაიწყოს. სანამ საქართველოში ასეთი მდგომარეობაა, რომელ ბიზნესის პროგნოზირებადობაზეა საუბარი? როცა ბიზნესმენს ეშინია ხელუსუფლების ცვლის და ყოველ მომდევნო ხელისუფლათან უწევს შეთანხმება და საერთო ენის გამონახვა? სანამ ასეთი მდგომარეობაა და სანამ ბიზნესმენმა ნებართვა უნდა აიღოს ხელისუფლებისგან და სანამ ტავს ვალდებულად თვლის ბიზნესმენი ხელისუფლებას შეუტანხმოს თავისი ბიზნესის წამოწყება, ეს სიტუაცია დიდად არ განსხვავდება ცენტრალური დაგეგმვისაგან. ანუ ყველაფერზე საბოლოო ნებართვა ხელისუფლებამ უნდა მისცეს. როდის იყო ბიუროკრატი რაიმე ახალს მიესალმებოდა? ეს არ არის საბაზრო ეკონომიკა და ეს ნიშნავს, რომ რაც ყველაზე კაი აქვს საბაზრო ეკონომიკას და რაშიც მას აქვს უპირატესობა , ანუ დაბალ დონეებზე, სხვებთან შეუტანხმებლად და ადგილებზე ხდება გადაწყვეტილების მიღება ინვესტირების ტაობაზე, ანუ მართვა დეცენტრეალიზებულია და ამიტომ უფრო ეფექტური და მოქნილი, სწორედ ეს მექანიზმია მოშლილი. გამოდის რომ გადაწყვეტილებას მაინც ცენტრალური ხელუსუფლება იღებს მისცეს თუ არა სიცოცხლის უფლება ახალ წამოწყებას. თან რაც მტავარია, მერე ახალი ხელისუფლება, როცა იგი შეიცვლება ხელახლა გადახედავს წინას ნებართვებს და იმანაც უნდა აუნთოს მწვანე იმ ძველ ბიზნესს. ანუ აქ გრძლევადიანი ბიზნესის დაგეგმვა აზრს კარგავს. ამის გამო ბიზნესმენი ცდილობს სასწრაფოდ მიიღოს უზარმაზარი მოგება, რომ ბიზნესს ფული 5 წელიწადში ამოაღებიოს, თორემ შეიძლება მომდევნო ხელსუფლებამ ყველაფერი წაართვას. აზრი ეკარგება მსხვილ კაპიტალ დაბანდებებს, რომელმაც თავი რომ გამოისყიდოს დიდი დრო ჭირდება. ასეთ პირობებში რა ინვესტიციებზეა ოცნება და რა ინიციატივებზე. სწორედ ამიტომ იბადება ახალი წამოწყებები ამერიკაში, რომ მოუვიდა თუ არა ვიღაცას ტავში რაიმე ბიზნესის წამოწყება, იწყებს მას საკუტარი ეკონომიკური და არა პოლიტიკური რისკის ფასად. სწორედ ასეთ გარემოში ხსებიან ადაიანები ინიციატივიანები და არა ისეთში სადაც ყველაფერი ხელუსუფლებას უნდა უტანხმონ თან მუდმოივად 5 წლიანი პერიოდულობით. როცა ადამიანი საკუტარ საქმეებში და გადაწყვეტილებების სისრულეში მოყვანას სხვას არ უტანხმებს და თავისი რისკით იწყებს მას, ეს მათ ხდის ინიციატივიანს და სწრაფს, ტან უფრო ,,ჟილკიანს”. ამაზე მე სტატიაც მაქვს, გამოუქვეყნებელი. სწორედ ასეთებისაა საბაზრო ეკონომიკა და სწორედ ასეთ პირობებში მუშაობს იგი ყველაზე ეფექტრუად. საერთოდ ვინ ეკითხება ხელისუფლებას თუ ვინმე კანონის ფარგლებში რაიმე ინვესტიციას აკეთებს რომ ერევა? თუ მაინცადამაინც, ჩაერიოს დახმარების კუთხით და ეს ჩარევა არ უნდა ჭირდებოდეს ბიზნეს გარანტიების სახით, რომ ხელუსუფლება მას ხელს არ შეუშლის. ე ს ისედაც უნდა იგულისხმებოდეს. ასეთი პირობები არ არის საბაზრო პირობები ეს იგივე ცენტრეალური დაგეგმვაა და კიდე უფრო უარესი ვარიანტი მისი. ასეთ შემთხვევაში ბაზრის ყველა უპირატესობა ანულირდება და ეკონომიკა ისევ ბიუროკრატიული და ინერციული ხდება. ადამიანების ტავისუფლების რუსეთს ეშინია და ამიტომ იქ საბაზრო ეკონომიკას პერსპექტივა არ აქვს, ხოლო ცენტრალური დაგეგმვა კი, რომ ნაკლებ ეფექტურია ეს უკვე დამტკიცდა ისტორიით. საბაზრო ეკონომიკა და ნამდვილი აყვავება და განვიტარება მარტო ტავისუფალ ადამიანს და მის შეუზღუდავ ფანტაზაის და ინიციატივას შეუძლია, ბიუროკრატი ვერასდროს ვერ მოიფიქრებს ისეთ რამეს რასაც თავისუფალი ადამიანის ძალისხმევა გააკეთებს(მაგალიტად ბიუროკრატს არასდროს ტავში არ მოუვიდოდა ფეისბუქის შექმნა, რადგანაც იგი ტავიდან გასართბად და სალაღობოდ შეიქმნა და ბიუროკრატი ვერასდროს ვერ განჭვრეტდა მის ასეთ წარმატებას, ჩათვლიდა რომ მასში ფული ტყუილად უნდა გადაეყარა სახელმწიფოს). ახალს ვერაფერს შექმნის ბიუროკრატი. უკეტეს შემთხვეავში უკვე შექმნილი გადმოიღოს კარგად. ამიტომაც ჯობნის ყველას ამერიკა. ზოგჯერ უკვე შექმნილის სწრაფად გადმოღებაც საქმეა, მარა ეს მაინც მაჩანჩალობაა. ბოლოს მაინც საკუტარ ფეხზე უნდა დადგეს ეკონომიკა. ასე მოქცევა შეიძლება სანამ სიარულს ისწავლის ბავშვი, ანი ახალგაზრდა ბიზნესი მანამდე მოკიდოს ხელი სახელმწიფომ როგორც პატარა ბაჳშვს ისე ბიზნესს, მარა პერსპექტივაში უნდა ახსოვდეს, რომ მას დამოუკიდებელი სიარულისათვის ამზადებს. და თუ ვინმე უკვე გამოთქვამს მზად ყოფნას დამოუკიდებლად სიარულის, მას არ უნდა ჭირდებოდეს ნებართვის აღება გაიაროს თუ არა მარტომ.
    თუ გვინდა ინიციატივიანი ხალხი და თუ გვინდა სიახლეები იბადებოდეს ქვეყანაში (შეიძლება 10 სიახლიდან 1 გადარჩეს მარტო, მარა ის 1, მერე 9-ის მტელს დანხარჯებს ამოიღებს, როცა სწორ გზას მიაგნებს), მაშინ არცერთ ბიზნესმენსა და ინვესტორს არ უნდა ჭირდებოდეს ხელსუფლებასთან შუამავლები და საერთო ენის მონახვა , რომ ხელი არ შეუშალონ. ქვეყანში ისე უნდა დადგეს სიტუაცია, რომ ხელისუფლების მხრიდან ბიზნესის ხელის არ შეშლა თავისთავად უნდა იგულისხმებოდეს და უფრო მეტიც ყველას უნდა უწყობდნენ ხელს. სხვანაირად ამ ეკონომიკას საბაზრო მარტო სახელად ერქმევა,თორემ არსებიტად გეგმიური და ცენტრიდან მართვადი იქნება მაინც.

  31. სამშენებლო ბიზნესი ჩვენტან საერთოდ სტიქიურად ვითარდება და ამიტომ ბევრ რისკს შეიცავს თავის ტავში, რაც ერთხელ კიდე აუცილებლად იპოთეკურ კრიზისში გადაიზრდება. ნეტა არავინ აქცევს ამას ყუარდღეაბას? სამშენებლო ბიზნესს რეგულირება ჭირდება, მარა ამერიკულ წიგნებზე გაზრდილ ჩვენ ვაი ეკონომისტებს ამის აღიარება ეხამუშებათ. საქმე იმაშია, რომ აერმიკაში ნებისმიერ სახელმწიო რეგულაცას თუ ჩარევას ეკონომიკაში ხიშტებით ხვდებიან, ამისი მიზეზი კარგად აქვს ახსნილი ლესტერ თოროუს. იგი ამბობს, რომ ამერიკული სახელმწიოფ მონოპოლიურმა კაპიტალმა შექმნაო. ძალიან დიდი ფულის ადამიანები ინგლისიდან გადმოდიოდნენ ამერიკაში და აქ იწყებდნენ ტავსი ჭკუაზე ბიზნესს. სახელმწიფო სულ ცდილობდა მათ მოთოკვას, მონოპოლიები მარტლაც საზიანოა ქვეყნისათვის. მაშინ ისმის კითხვა აბა რატო განციტარდა ამერიკა ასე ძალიან? იმიტომ რომ სამრეწველო რევოლუციის გარიჟრაჟძე როცა ტექნოლოგიები არც ისე რთული იყო და არც ისე კომპლექსური და ჩახლართული ერთი მეწარმისათვის ვისაც ბევრი ფული ქონდა იოლი იყო ნებისმიერი ბიზნესის წამოწყება. ამერიკაში კი მტელი მსფლიოდან მოაწყდა კაპიტალი. სწორედ ამ დიდი რაოდენობით კაპიტალმა გადაწონა ყველა სხვა უარყოფითი მხარები რაც კი ამერიკის ეკონომიკას ქონდა და დღემდეც კი აქვს. ამერიკის ეკონომიკის სახელმძღვანელოები ჩვენი ეკონომიკსათვის უფრო ნაკლებ გამსოადეგია ვიდრე ევროპული სკოლების. ამერიკული მოდელები ბევრად უფრო მეტად არიან დაშორებული ჩვენსა და ევროპულ რეალოას ვიდრე ევრიოპული. ამიტმ ჯობია ევროპელ მეცნიერებს მივაწვეთ და მათ გამოცდიელბას. ინგლისიც კი არ არის ისეთი როგორიცაა ამერიკა. ტრადიციულ ქვეყნებში სახელმწიფოს როლი უფრო დიდია და რატომრაც ადამიანები უფრო ემტად არიან სახელმწიფოს შემყურე ვიდრე ამერიკელები. ასეთი ქვეყანა მარტო ამერიკაა და ამას ასე იოლად ვერ შეცვლი. საერთოდ ვერ შეცვალო შეიძლება. ამიტომ უნდა მიიღო რელოაბად და იმის მიხედვით იმოქმედო. ევროპულ ქვეყნბეში კი ეკონიმიკა უფრო ემტად რეგულირდება სახელმწიფოს მხრიდან და უფრო მეატდ ეხმარება ევროპის სახელმწიფოები (აზიისაც) ბიზნესს. ევროპელებისათვს ახელმწიფო მეგობარია, ამერიკელისათვის კი ხელის შემშლელი ბიუროკრატიული და უნიჭო და უინიციატივო ადმიანთა ტავშესაფარი. ასე რომ ეს არ ესმით ჩვენთან. ევროპას დაჭირად სახელმწიფოს ჩარავ ეკონომიკაში, რომ განვიტარების ტემპები დაეჩქარებია, რომ ძალიან არ ჩამორჩენოდა ამერიკას.
    მოკლედ ამერიკაში სახელმწიფოს მხრიდან რეგულირებაზე ხმის ამოღებას ვერ გაბედავს ვერავინ. ცდილობენ თვითონ მოაგვარონ ყველა რისკები მეწარმეებმა. ამიტომ იქ შექმნილია სამშენებლო ბიზნესში ასეთი მეთოდები. მე როგორც ვიცი წიგნებიდან, ამერიკის სამშენბლო ბიზნესი დაზღვეულია კერძო სადაზღვეო კომპანიებში და ეს კომპანიები და მშენებლობები კიდე გადაზღვეულია სახელმწიფო (ანუ ფედარულური) სამშენებლო სადზღვევო კომპანიებში.
    მარა საქმე იმაშია, რომ როცა სადაზღვეომდე მივა საქმე, ეს იმას ნიშნავს, რომ საზოგადეობამ უკვე იზარალა და სადაზღევო კომპანია იძულებულია საზოგადოებისაგან აღებული ფული, რომელსაც შავი დღისათვის არეზერვებდა გადაუხადოს რომელიმე კომპანიას. ანუ ზარალს არაფერი შველის, უბრალოდ შავი დღისათვის გადანახული ფულით ხდება იმისი გასწორება. არადა ზარალი თუ არ იქნებოდა ის ფული სხვა საინვესტიციო პროექტებში ნახავდა გამოყენებას. და უფრო მომგებიანი იქნებოდა საზგადოებსიათვის. ასე რომ დაზღვევა არ ამცირებს საზოაგდეობს ზარალს. უბრალოდ მას საზოგადოებაზე ასაშუალოებს და დარეზერვებული ტანხიდან იხდის. ამიტომ ჯობია საქმე არ მივიდს ზარალმდე და დაზღევამდე.
    ამიტომ ამერიკისადმი ბრამდ წაბაძვას ჯობია შევქმნათ უკეთესი მოდელი სამშენებლო ბიზნესისათვის, რომელიც მინიმუმამდე დაიყვანს სამშენებლო ბიზნესში ზარალს.
    დღეს საქართველოში კორპუსების მშენებკლობას იწყებენ ისე რომ ფული არ აქვთ. ჯერ არ აშენებულ ბინებს ყიდიან და იმ ფულით აშენებენ კორპუსებს. აქ ორი მტავრი რისკია. ვაი და ვერ გაყიდა ყველა ბინა მშენებელმა, ამშინ ამ კორპუსის ყველა პოტენციური მობინადრე დაზარალებული რცება. ხელში რჩება დაუმტავრებელი კორპუის და გადაყრილი ფული.
    მეორე მტავრი რისკი არის ის რომ ვთქვათ კი გაიყიდა ყველა ბინა და მობინადრებმაც დროულად გადაიხადა ყველა შესატანი, მარა ამ დროს მშენებელი აღმოჩნდა არაკეთილსიბდისიერი და ფული გაფლანგა. ამ სემთხვევაშიც მობინადრეები რჩებიან ისევ წაგებაში და ქალქს ხელში რჩება დაუმტავრებელი შენობების ტყე. ქალქი ემსგავსება დაბომბილს და უამრავი ლაპიტალი კი რჩება გაფლანგული, მაშინ როცა ის შეიძლება უკეთესად დახარჯულიყო სხვა საქმეებში.
    ასე რომ როგორ ავიცილოთ ტავიდან ეს პრბლემები?
    როგორ და მარტივად. სანამ მერია მშენებელს მისცემს უფელბას სახლის აშენების, მანამდე მას მოსთხოვოს ლიცენიზა, რომ საერთოდაც მშენებლობა იცის, მერე მოსთხოვოს ბანკიდა ცნობა რომბანკში არის ამ კორპუსის შავი კარკასისათვის ასაშენებლად საკმარისი ტანხა. ბანკმა უნდა მისცეს ცნობა რომ წარადგინოს მერიაში. ბენკს კი შეუძლია შეაფასოს პოტენციური მობინადრების და ამხანგობის წევრების შემსავალი და გასცეს მათზე სესხები. თუ ანაბრებზე დადებული ტანხები, ან ბანკის მიერ დამტკიცებული იპოთეკური სესხების ჯამი ყოფნის ამ კონრუსის შავი კარკასის აშენებას მაშინ მსიცეს მერიამ ნებართვა მშენებელს სახლის აშენების. მოკლედ ყველა პოტენციური მყიდველი მიდის ბანკში და ბანკს უმტკიცებს, რომ აქვს უნარი გადაიხადოს ამ ბინის შავი კარკასისი საფასური. ამის მერე ბანკი იძლევა ცნობას (ბუნებრივია გარკვეული გასამრჯელოს გადახდა მოუწევთ ბანისათვის). ბამი მისცემს ცნობას რომ ყველაზე ან სესხია დამტკიცებუკი, ან ნაღდი ფულით აქვთ ფული შემოტანილი გარკვეულ აბგარიშზე.
    ასე რომ ბინები სანამ აშენდება მანადე იქნება გაყიდული და გამოსყიდული, ნაცვლად იმისა როგორც ახლაა, მერე რომ იწყებენ ძებნას მყიდველის. თუ მშენებელს უნდა შეუძლაი თავისი ფულიც დადოს ბანკში და სანამ ყველა მყოდველი გამჩნდება მანამდე საკუტარი ფულით დააჩქაროს ეს პროცესი.
    ამის მერე პრობლემაა რომ მშენებელმა არ გაფლანგოს მობინადრეების ბანკში დადებული ფული, ამიტომ ბანკმა ეს ფული ტრანშებად უნდა მისცეს მშენებელს, როცა აშენდება ერთი სართული ამხანოგობის წარმომადგენლობა უნდა მივიდეს, შეამოწმოს, რომ მართალც ყველაფერი აშენებულია (შეუძლიათ მიიყვანონ საქმის მცოდნე პრარაბი, რომელც შეაფასებს სამუშაების ხარისხს) და ამის შემდეგ მისცემენ უფელბას მშენებელს გამოიტანოს შემდეგი სართულის ასაშენებელი ტრანში. ეს იმისათვის, რომ მშენებელმა ვერ მაოხერხოს დიდი რაოდენობით ფულის გაფლანგვა.
    ახლა რომ მობინადრები ყიდულობენ ბინებს ეს არის სრული იდიოტიზმი. ასე არცერთირ აციონალურად მოაზროვენ ადამინია არ მოიქცევა, თუ ცოტა შიგ არ აქვს და ცოტა ვანატუირისტი არ არის. არადა უამრავი აღმოჩნდა ეგეთი და ბევრმაც კისერი მოიტეხა. ზოგს გაუმართლა კიდეც მარა მაინც ეს არ არის სწორი.

    • შეიძლება ბანკის მიერ ბინის პოყენციალურ მყიდველს სესხი დაუმტკიცდა, ბანკმაც გასცა მშენებელზე ცნობა რომ ყველა ბინის მყიდველი გადამხდელუნარიანია და მისცეს ნება აშენების, მარა სანამ აშენდა სახლი და მყიდველმა სესხი გადაიხადა სამუშაო დაკარგა და ვეღარ იხდის სესხს. მაშინ ბანკს უნდა ქონდეს ვალდდებულება, რომ მაინც ბოლომდდე დააფინანსებს იმ მშენებლობას, თორემ რამდენიმე ასეთი პოტენციური მყიდველის გამო შეიძება მთლიანად შეჩერდეს მშნებლობა და დააზრალდეს ყველა დანარჩენი მყიდველი, ანუ ამით კიდე უფრო გაღრმავდება კრიზისი და ისევ დაუმტავრებელ სახლებს მივიღებთ. ამიტომ ასეთ შემთხვევიბისათვის ბანკებს უნდა ქონდეთ ვალდებულება, რომ ბოლომდე დაფინანსებენ მშენებლობას და მაშინ ყველა ბინის პოტენციური მყიდველი დაზღვეული იქნება უფრო მეტად. შეიძლეაბ იმ გადამხდეუუნარო მყდველის ბინა ბანკის საკუთრებაში გადავიდეს და მერე ბანკმა გაყიდოს. თუ ქვეყანაშ კრიზისები იქნა, ან ბევრი ბინის მყიდველი თუ გახდა გადახდის უუნარო ამან გამოიწვიოს ბინების ფასის დაცემა და ბანკმა წააგოს გარკვეული ტანხა, მარა ეს მისი რისკი უნდა იყოს, რომ წესიწერად მოახდინოს მსესხებლების შეფასება. მოკლედ კარგად უნდა გაანალიზდეს ყველა შეასძლო რისკი და რაც შეიძლებ მეტად დაიხვეწოს ეს ხერხი. მიუხედავად ყველაფრისა მაინც არ არის გამორიცხული იპოთეკური კრიზისები. თუ ქვეყანაში სხვა კრიზისი დაიწყო ალბათ ეს იპოთეკებსაც ჩათრევს, იპოთეკური კრიზისები მაინც არა ბოლომდე გამორცხული და ეროვნულმა ბანკმა მაინც უნდა ადევნოს ყურადღება, რომ არ დაიწყოს უზომოდ სამშენებლო ბიზნესმა ზრდა და ბინების ფასებმა მატება, რაც იპოთეკური კრიზისი წინა პერიოდია, როცა ბინების ფასები სწრაფად იწყებს ზრდას, მერე უცებ სკდება ფასების ბუშტი და კრიზისიც იწყება, თუმცა ეს მეთოდი მაინც ამცირებს გარკვეულ რისკბეს, რაც ტაღლითბასთან და გაუთვლელობასთანა რის დაკავშირებული. ხოლო გლობალურად სამშენებლო ბიზნესზე რომ ზედმეტად არ გაიცეს სესხები ამას ეროვნულმა ბანკა უნდა ადევნოს თვალი და აკონტროლოს.

  32. წვრილი აქციონერების უფლბები თუ არ იქნა სთანადოდო დაცული და თუ არ მიეცა მათ საშუალება საკუტარი წილების თაცვის და მენეჯმენტზე ქმედითი კონტროლის სხვანაირად მოხდება ისე, რომ მცირე აქციების მფლობელეი სულ მოტყუებულებო დარჩებიან მსხვილი აქციონერების მხრიდან ვინც მენეჯმენტს ნიშნავს და ამიტომ დროტა განმავლობაში ისინი საფონდო ბაზარს გაოეთიშებიან. მათ მხოლოდ ის ალთერნატივა დარჩებათ რომ ბანკებშჲ შეიტანონ ფული, სხვნაირად ინვესტირების პროცესებში ვერ მიირებენ მონაწილეობას. ეს კი ჯამშჲ შეიძლება არც ისე ცოტა ტანხა იყოს.
    მოხდება აქციონერების გამსხვილება და კაპიტალის გადანაწილება ერთი მუჭა ადამიანების ხელში, რაც გამოიწვევს სოციალურ უტანასწორობებს. ახალი საწარმოს შექმნაში მონაწილეობას ვერ მიიღებს მცირე დანზოგის მქონე ადამიანი. მხოლოდ მსხვილი კაპიტალის მქონე ადამიანებს ექნება ამისი გაკეთების სტიმულები. ეს კი ნიშნავს პოტენციალის არასრულად გამოყენებას. აქციების ფასიც რეალურზე დაბალი იქნება, რადგანაც გარკვეული მოტამაშეების რიცხვი ხელოვნურად იქნება შემცირებული,ანუ მოტხონა იქნება მცირე რაც აქციების ფასების შემცირებას გამოიწვევს ეს კი ისევ მდიდრების წისქვილზე დდასხამს წყალს, რადგანაც ისინი შეძლებენ უფრო იაფად ჩაიგდონ ხელშჲ ქვეყნის ეკონომიკა და უფრო იაფად მიითვისონ საწარმოების მოგების წილი, რდაგანც რეალურზე იაფად ექნებათ ეს წილები ნაყიდი. საინტერსოა ამერიკის და იაპონიის საფონდო ბაზრის მუშაობის გამოციდლება.

  33. სანამ არ იქნება მიღებული ყველა საჭირო კანონი, რომელიც წვრილი აქციონერების უფლებებს ეფექტურად იცავს და საფონდო ბაზრის ეფექტურ მუშოაბს განაპირობებს, მანამდე არ ღირს სახელმწიფოს მიერ აშენებული საწარმოები მთლიანად გადავიდეს აქციონერების ხელში, ისე რომ სახელმწიფომ დაკარგოს მასზე კონტროლი და რომელიმე ერთ მსხვილი აქციონერის ხელში მოხვდს. ეს მსხვილი აქციონერი შეეცდება გააკოტროს ეს სწრ,ო, რომ დანარჩენი წვრილი აქციონერების აქციები იაფად ჩაიგდოს ხელში და ამით მოხდება საფონდო ბაზრის დიკსრედიტაცია და საბოტაჟი. ჯობია თავდაპირველად ან მთლიანად მიეყიდოს მსხვილ მეწამრეს, რომ მას არ ქონდეს მოტივი საწარმოს ხელოვნურად გაკოტრების ან სახელმწიფომ არ გაუშვას კონტროლის ფუნქციები, არა მაშინ სახელმწიფოს მიერ დანიშნული მენეჯრი უნდა იყოს სანდო. შეიძლეაბ სახელმწიფოს მიერ დანიშნული ამბიციური ახალგაზრდა მენეჯერის დაინტერსება იმით, რომ მას დაპირდე მის მიერ საწარმოს კარგად გამართვის შემთხვავში აქციების 10 %, ან გარკვეული ნაწილი.
    თუ წვრილი აქციონერების უფლებები არ იქნება კარგად დაცული, მაში მრავალრიცხოვამი წვრილი ინვესტორი იძულებული იქნება გამოეთიშოს საფონდო ბაზარს და მთელი მაღალ მოგება დარჩება ამრტო მსხვილ მ ოტამაშებს, ამასთან ერთდ დაიკარგება მცირე მაგრამ ბევრი დანაზოგი და ეფექტურობა იქნება დაბალი, ამასთან როცა ბაზარზე სადმე არაა სრულყოფილება იქ ყოველთვის ხდება რესურსების არაეფქტრუი განლაგება, რაც აზრალებს მთელ საზოაგდოებას. მაღალ ტექნოლოგიბშჲ და საბანკო სფეროშია მარტო მცირე გადახვევა ამ წესიდან, თავისი სპეციფიკის გამო.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s